jueves, 8 de agosto de 2019

A presencia monástica no Morrazo / Gerardo Dasairas


Se damos por certo que o culto ao Deo Laris Berobreo se estendeu ata o século V, cabe que fose nesta época cando se ubicase xa un eremitorio cristiano en Santiás (Centeás) no Hio, como acreditan as sepulturas excavadas na rocha e unha vaga referencia a unha capela que posiblemente fose a cripta da que falaremos noutra ocasión. Tamén hai que facer notar a concomitancia existente entre as referencias hídricas a San Xoan Bautista (lenda de Barra) e o poder sanador de Berobreo cuxas aras levan a inscrición per salutem. Segundo referencias arqueolóxicas, coméntase que a primitiva capela da advocación parroquial estivo ubicada primeiro en Santarandel (Santo André) pero semella que non estaba no lugar idóneo para evitar o fluxo peregrinatorio cara o Facho e a nova igrexa trasladouse a O Hio (O Illó ou Ulló> D´Huyo), lugar asulagado que serviría como aduana natural no camiño ao Facho. Esta igrexa de Santo André exhibe no tímpano da portada claros elementos da arte paleocristiana e un entrelazado que representa a X do Xristus constantiniano, o que acredita a sua antigüidade. Porén, hai quen ve nesa cruz entrelazada do tímpano da porta principal, unha de Santo Andrés, mais este motivo tamén aparece noutras igrexas como a de Cela ou Bembrive, sen estaren baixo esta advocación.


Nos anos seguintes, a zona aparece sumida nun baleiro documental, apenas iluminado polas referencias, como pertencente a un territorio designado Terra Morratium no Concilio de Lugo do ano 569 e dependente do arcedianado iriense do Salnés. Só através de topónimos xermánicos como Aldán, Gandón, Gondarán, Romarigo, Lubrei... e de restos altomedievais podemos acreditar o asentamento humano nestas datas. O carácter campesiño dos invasores xermánicos, non cabe dúbida que habería de influir no desinterese e abandono de moitas das explotacións pesqueiras da época romana e por tanto das villae costeiras. A futura expansión do cristianismo sería a que activaría de novo a explotación do mar como necesidade do consumo de peixe no longo periodo coresmal e da necesidade do sal para a sua conservación.






OS BIEITOS


Mosteiro de Celanova


Un dos primeiros documentos referente a terras do Morrazo é o da donación da Illa de Ons cum ecclesia Sancti Martini (Bueu?) que lle fai o rei Afonso III ao bispo Sisnando Diaz de Iria Flavia o 6 de maio de 899. Máis tarde, o 23 de decembro do ano 927 van ser os pais de San Rosendo, o conde Gutier e a sua muller Ilduara (santa Aldara) quen lle fagan donación ao mosteiro bieito de Loio (Paradela-Lugo), da vila de Fegariola (Figueirido?) no val de Morraços, çerca do mar, cos seus vasalos e escravos. Posteriormente, o 3 de novembro do ano 934, San Rosendo de Celanova e os seus irmáns fan unhas partixas (colmellum divisionis) do seu patrimonio e Bellucio (non se menciona igrexa) tócalle a Froila xunto co pumar de Mauron e terras e pumares de Gienesto que erdaran dos seus pais. O 27 de febreiro de 938, de novo a condesa Ilduara vaille donar ao mosteiro bieito de Celanova numerosas posesións en toda Galicia, entre elas, in Morratio, a metade da vila de Boeo (Boedo) coas suas casas e pertenzas. Serían estes os alicerces do mosteiro de Ermelo, tamén benedictino, erguido lonxe da costa polos perigos que daquela chegaban por vía marítima? Finalmente, no último día de marzo de 1105, dona Urraca e o seu home, Raimundo de Borgoña, vanlle donar ao mosteiro de Poio a metade da vila de Beluso co que a presenza dos bieitos nesta zona semella importante.



Mosteiro de Hermelo


Non sabemos se as razóns expostas anteriormente, confluiron na fundación do mosteiro de Ermelo, mais a sua pertenza á orde benedictina está acreditada incluso co seu paso como priorado ao mosteiro de Poio a comezos do ano 1491. Como xa dixemos, o territorio do Morrazo estivo sempre baio a tutela da mitra santiaguesa e nel recibiu numerosas doacións reais e señoriais, promovendo a instalación de ordes relixiosas nuns casos e pleiteando con elas noutros. Segundo algunhas fontes, dise que este mosteiro foi fundado cara o século X polo abade e logo bispo de Iria, Pedro de Mezonzo e que arruinado polos invasores normandos foi reconstruído no ano 1104 polo bispo Diego Xelmírez, segundo consta nas laudas que ainda se conservan na igrexa. Como pertencentes a este mosteiro figuran propiedades no couto de Meiro, en Bueu (metade da igrexa de San Martiño), Cangas (contaba cunha casa), Marín, Beluso, Ons, Aldán, Hio, Coiro, Moaña, Tirán, Meira, Domaio... e outras fóra do Morrazo que desde finais do século XVI pasarían a Poio. A mediados deste século consta que algunhas parroquias da zona adoitaban acudir en procesión a rezar a Hermelo coas suas cruces á frente e agardaban unhas por outras no denominado Pouso das Cruces.


Nos primeiros tempos, a Mitra santiaguesa contaba con numerosas igrexas como San Tomé de Piñeiro (1154) e a veces compartidas como a de San Xian de Encoirados en Marín. A expansión do dominio santiagués sobre as terras do Morrazo vaise asentar no ano 1184 cando o rei Fernando II lle doa o castelo de Darbo con todas as suas terras e vasalos e que culminaría coa segregación e creación pola Mitra da nova parroquia de Cangas para servir ao Porto que se creara a rentes da herdade que fora do milites Monio Varela Fernández. Desta linaxe pasaría á Casa de Soutomaior (noméase un divisorio Valado de Soutomaior) e a usurpación polo arcebispo con apoio real, daría lugar a un longo pleito e mesmo enfrentamentos.


Os bieitos de Ermelo exercían en varias igrexas os dereitos de presentación e incluso xa baixo a dependencia de Poio reclaman esta prerrogativa na primeira igrexa do Porto de Cangas (1493) cando do nomeamento do primeiro prior e dos racioneiros da nova colexiata. Esta esixencia proviña, sen dúbida, do dereito de presentación que a orde bieita, tiña xa na parroquia de Darbo como acredita a presenza como titular da mesma do crego Estevo Martínez que aparece en documentos dos anos 1468 e 1472. Neste último documento, a cita clérigo del dicho puerto (Cangas) apunta a posibilidade da existencia xa dunha igrexa neste lugar que de non haber erro, se ve apoiada por outra referencia nun documento de aforamento de Armenteira que menciona as herdades que están ena freguesía de Cangas, pertencentes ao devandito mosteiro. Pero posteriormente, a documentación de 1493, cando se inicia a construción da nova igrexa de Cangas, dá conta da presenza de Fernando Mouriño, luminario da igrexa de Darbo (cargo menor que presbítero) parrochya del dicho puerto que desmente o anterior. En 1496 xa aparece nomeado como titular e beneficiario da parroquia de Darbo, o canónigo Andrés de Ortega y Cerezo que vai disputar os dereitos de presentación da igrexa de Cangas cos bieitos de Santiago de Hermelo, advocación que curiosamente tamén se repete na de Cangas apesar da proximidade de ambas. A existencia na zona de propiedades do mosteiro de Armenteira, de Oia, de Poio, de San Domingos ou de Santa Clara tamén habería de aportar tensións e disputas pola sua pertenza ou posesión.


Nos primeiros anos do século VI, o labor evanxelizador iniciaríase da man dos bispos bracarenses San Martiño de Dumio primeiro (séc. VI) e de San Frutuoso (séc. VII) instalándose monxes eremitas para combater as supersticións e o sincretismo priscilianista, medrando pequenos cenobios por onde ían realizando a sua misión cristianizadora. As invasións normandas do século VIII e as posteriores dos piratas árabes, levarían ao abandono das zonas costeiras, asentándose a poboación en lugares montuosos e mesmo reocupando, como cando das invasións xermánicas, os antigos castros. Por outra parte, e como elemento favorecedor da expansión relixiosa, aparece a pronta expulsión dos árabes dos territorios do sur galaico e as doacións reais aos nobres que participaban na reconquista e que logo revertirían en mosteiros e bispados. O interese destes estamentos relixiosos polas posesións perto do mar proviñan da necesidade de peixe e de sal para a sua conservación. As longas tempadas de vixilia (Coresma) ás que estaban sometidos os numerosos mosteiros e igrexas, demandaban o consumo destes produtos, sobre todo nos do interior, cuxo excedente se comercializaba nas feiras.




OS CISTERCIENSES


O Mosteiro de Armenteira


Os cistercienses de Armenteira tamén contaron con diversas propiedades e dereitos de presentación no Morrazo, destacando as de Beluso, San Martiño de Moaña, a metade da igrexa de San Xián de Marín (compartida con Santiago), a metade das rendas da igrexa de Bueu, a presentación da igrexa do Hio (logo compartida polos Aldao, Soutomaior, Valadares e Castelar) ou diversas terras en Cangas, Aldán, Coiro e Barra (Hio), estas últimas compartidas con seis propietarios leigos. No século XVIII, este mosteiro ainda percibía numerosos foros na vila de Cangas.




O Mosteiro de Melón


Os cistercienses de Oseira instálanse en Marín no ano 1151 ao recibir de Didacus Arias de Deza, cabaleiro templario, o couto de Marín que recibira por mercedes reais anos antes con todos os seus términos, pertenzas e dereitos. Oseira nomeou aquí un prior e un granxeiro, construindo unha igrexa con outras dependencias e servos que se instalan como colonos. Ao redor dos peiraos da Lameira e de Cantoarea, o priorado fomenta o comercio, dita ordenanzas para a pesca e constrúe unha defensa no lugar da Mouta. A longuísima existencia deste priorado non estivo exenta de pleitos cos sanxoanistas (1158) que pretendían recuperar para si o couto ao se mudar de orde o devandito Diego de Deza. Na mesma liña litigante, mais por cuestións de pesca, tén numerosos enfrentamentos coa mitra santiaguesa, posesora do veciño San Xián de Encoirados. Contodo, os congros, pixotas e outros peixes seguirían chegando á casa matriz de Oseira e outros mosteiros, sobranceando entre eles o polbo ó que os monxes conseguiron darlle esa gastronomía tan especial que ainda conserva hoxe da man das polbeiras con orixes no entorno do mosteiro. Este mosteiro tamén tiña xurisdición sobre o couto de Domaio desde onde se enviaban as sardiñas, polbos, pescadas, ollomoles... cara Redondela, vila desde a que por terra, chegaban a Ourense.




O Mosteiro de Santa María de Oia


Desde 1376 e por real provisión do rei Enrique II, este mosteiro cisterciense gozou da posesión do couto de Vilela en Tirán e outros bens en Cangas e Moaña. Esta xurisdición, porén, estaría moi discutida por un propietario leigo pero prolongaríase ata o século XVIII.



Os Sanxoanistas


Esta orde, que algúns fan en parte herdeira dos templarios, foi coñecida en diversos periodos como dos cabaleiros de Rodas, de Malta e dos Hospitalarios de San Xoan de Xerusalén. A sua implantación en Galicia foi tardía e suponse que aproveitou moitos dos antigos establecementos e bens dos templarios ao ser disoltos estes. Quizais para evitar incautacións, os Hospitalarios de San Xoan tamén procuraban non acreditar como de templarios as suas numerosas posesións entre as que Filgueira Valverde cita a illa de San Simón. Como fose, os bens desta orde no Morrazo dependían en inicio da encomenda de Mourentán (Arbo), logo de Beade (Ourense) e máis tarde do Priorado de Castrelos (Vigo), tendo o seu centro espiritual e económico na igrexa de Santa María do Campo, fundada no século XII. Hai que dicir que esta parroquia sempre estivo adscrita xurisdicionalmente a Cangas ao igual que San Tomé de Piñeiro e Ardán, pasando cara a 1833 a Marín cando se constitúen os novos concellos.




Esta orde tiña os seus propios visitadores non permitindo recibir nas suas igrexas a ningún prelado, nin bispo, nin arcebispo e non só contaba con numerosas posesións no Morrazo senón que, asemade, dispuña da protección da casa de Soutomaior, inimigos acérrimos dos arcebispos de Santiago. Ademáis da citada igrexa do Campo, os bens da orde do Hospital no Morrazo estendíanse por Darbo, Hio, San Tomé e Santa María de Piñeiro, Ardán, Cela, San Martiño de Moaña, Tirán, Marín, Lourizán, Salcedo, Tomeza, Marcón... que aportaban diversos impostos e foros sobre casas, viñas, frutas, veigas, gando... No Hio, o lugar de Santiás (Sant Ioannis) tamén podería aludir a un primitivo eremitorio desta orde. Estes bens estiveron aforados a Gil de Barragán, escudeiro de Redondela que rendía contas en Vigo na bailía sanxoanista de Coia - Castrelos e entre 1506 e 1548 era Juan de Sequeiros o encomendeiro de Beade na zona. Os veciños con terras, dependentes da Encomenda noutras parroquias, pagaban por metade para esta e metade para a sua igrexa.


A denominada capela da Magdalena pode ser a referenciada en 1169 cando o rei Fernando II lle fai donación a Pedro Arias, prior da Orde do Hospital en Galicia e Portugal, dunha herdade denominada Pamala en Daravo (sic). Tamén un do apelido Arias, chamado Fernando, é o que recibe en 1184 a herdade de Sabaceda do rei Fernando II na que se consagraría en 1197 a igrexa de San Martiño, que seguiría baixo a tutela dos descendentes daquel, Fernando e Paio Arias, antes de cederlla en parte a Armenteira. Aquí, a cruz gravurada na igrexa semella a de Malta, tamén relacionada cos cabaleiros sanxoanistas.





Volvendo á capela da Magdalena cabe apuntar que polos símbolos que ainda exhibe (cruces potenzada e entrelazada sobre agnus dei), pode acreditarse a sua pertenza á Orde do Hospital, igual que Santa Maria do Campo, centro das posesións e do encomendeiro e incluso tamén Santa María de Cela onde, segundo o seu nome, existiría un pequeno cenobio. A teor disto cabe mencionar o pleito que en 1611 mantén o presbítero de Coiro cos Mondragón de Santiago sobre a pretensión destes de facerse coas posesións da igrexa de Coiro. O cura desta parroquia alegaba que a mesma era de presentación real por ser de Templarios coas suas portas dobradas e cruz e carneiro desta orde. Os Mondragón, que acabarían posuíndo o beneficio e reedificando a igrexa parroquial, negarían tal procedencia, dicindo que antes só era unha igrexa moi pequena e estreita. Ante isto, cabería preguntarse se a alusión aos templarios nesta zona, viría dada pola existencia da pequena igrexa da Magdalena que deu nome á serra e ao barrio na que se ubica, recibindo na Idade Media importantes doacións nobiliarias (Sancha Eannes de Cortegada en 1318 e María Sánchez de Aldao en 1397) a sua confraría á que pertencía Paio Gómez de Soutomaior (1454), linaxe, como dixemos, moi relacionado cos sanxoanistas. A favor desta tese hai que anotar que os templarios adoitaban abrir capelas exclusivamente adicadas a esta advocación e habilitar leproserías cuxa presenza tamén se documenta nun edificio ubicado á beira da capela da Magdalena, derrubada a finais do XVI por orde do arcebispo, sendo reedificada cara a 1618 con reaproveitamento dalgúns elementos.




Outras ordes relixiosas


O mosteiro beneditino de Poio, ademáis de Ermelo, administraba tamén a igrexa de Beluso (Beluz, Beluço), o convento de Santa Clara (clarisas) recadaba as maiores rendas no Morrazo e San Domingos (dominicos) de Pontevedra como casa matriz contaban tamén con posesións neste territorio e con numerosos foros e doacións en Cangas desde a Idade Media. A confraría do “Sancti Spiritus” de Santiago aparece con bens en Tirán, parroquia na que nun mapa de 1764 se sinala un Convent de Cordeliers que equivalen aos nosos franciscanos ou franciscanas dos que non temos referencias escritas.


 E falando de Tirán, compriría indagar se en San Martiño de Moaña, antes da erección da igrexa en 1197, tamén houbo monxas pois ainda que non dubidamos da orixe toponímica nunha molania (terra mol) queremos engadir, por xogar cos conceptos evolutivos, a especulativa procedencia de Mea domina. Desta designación das abadesas e freiras medievais quédanos a parroquia de Santa Baia das Donas (Gondomar) onde houbo un convento feminino e deste domina faise provir a forma apocopada Ona que aparece nalgúns documentos (Ona Fernández, Ona de Ramirás...) e que foi relacionada con formas como a francesa madame, a italiana madonna e a do español antigo mionna>mioña. Porén, no caso francés, país do que chegaron moitos frades, máis que o madame que sería mea dama cremos que deu moanna que é monxa no francés antigo e que se asemella máis ao noso topónimo. Eis aquí, unha nova referencia a indagar, ao igual que a mención dun convento de monxas en Cangas no século XVI do que nada sabemos pero “que se suprimiu á morte da abadesa dona Inés López” segundo referencias de Álvarez Limeses. Contodo, cabe poñer en dúbida a fiabilidade documental desta noticia pois o mesmo autor autor xa confundira Cangas de Onís coa nosa vila, ao facer residir aquí a dona Luz, condesa de Cantabria. De seguro que o convento feminino tamén se ubicaría en calquera dos outros Cangas, galegos ou asturianos.

viernes, 2 de agosto de 2019

O almirante Méndez Nuñez e a fragata Numancia / Manuel Uxío García Barreiro


Neste ano 2019 celébrase o V centenario do comezo dunha gran fazaña efectuada por un barco español, a nave Vitoria, primeira en dar a volta ao mundo. Permitídeme pois que, para comezar, faga unha breve descrición desta xesta protagonizada polo portugués Fernando Magallaes e o español Juan Sebastián Elcano.
A nao Vitoria e as súas irmás, Trindade, Concepción, San Antonio e Santiago, con 239 homes, ao mando de Magallaes primeiro e comandada por Juan Sebastián Elcano despois, saíu de Sanlúcar de Barrameda (Cádiz) o 20 de setembro de 1519 e arribou, de regreso, o 6 de setembro de 1522. No seu periplo, tras infinitas calamidades, incluído o falecemento de Magallaes, non só foi demostrada a redondez da Terra, senón que foi descuberto o paso entre o Atlántico e o Pacífico, novos roteiros e correntes mariñas, ademais de novas illas.




Fernando Magallaes e Juan Sebastián Elcano.

Con respecto a outra circunvalación ao globo terráqueo, sinalar que a fragata acoirazada Numancia saíu de Cádiz o 4 de febreiro de 1865 ao mando do capitán de navío galego, D. Casto Méndez Núñez quen, a pesar da súa mocidade, tiña pouco máis de 40 anos cando aceptou esa gran responsabilidade, uniuse aos demais barcos da Escuadra do Pacífico ata que, finalizada a contenda, cedeulle o mando a Juan Francisco Antequera Bobadilla que regresou a Cádiz o 20 de setembro de 1867; a duración desta viaxe foi de 2 anos, 7 meses e 6 días.
Esta fragata era o barco de guerra máis poderoso da época; tiña 96 mts. de eslora, desprazaba 7.500 toneladas e dispoñía dun casco de ferro equipado cunha coiraza de placas de dito metal con 14 cms. de espesor; a potencia da súa máquina de vapor era de 1.000 cv, coa que podía alcanzar ata 13 nós de velocidade máxima. Foi construída nos estaleiros do porto francés de Tolón no ano 1862 e levaba unha tripulación de 590 homes. Dispuña tamén dun aparello de fragata de 1.846 m2 de vela, o seu armamento estaba composto por 40 canóns de 200 mm. e comezou a empregar o alumeado eléctrico. A Numancia estaba inspirada no Gloire, primeiro barco acoirazado francés, deseñado por Dupuy de Lome, que mandou instalar unha máquina de vapor como elemento principal de propulsión, reducindo notablemente o velamen. Construíuse tamén no estaleiro de Tolón, alistándose en 1860.



                                                      Fragata acoirazada Numancia


Para achegarnos á vida deste gran mariño galego, cumpre sinalar que naceu o primeiro de xullo de 1824, nun piso situado na actual praza viguesa da Constitución e foi bautizado, ese mesmo día, na igrexa colexial de Santa María, hoxe concatedral, de Vigo; puxéronlle os nomes de Casto Secundino María Méndez Núñez.
Cando o mozo tiña tres anos, por causa de que o seu pai obtivo a praza de administrador de correos en Marín, viuse no deber de trasladarse á devandita vila desde a cal, en 1830, pasou a vivir coa súa familia en Pontevedra. Aos dez anos, volve de novo a Vigo co obxecto de prepararse para ingresar na Armada, continuando a tradición familiar. Alternaba a estancia nestas poboacións con outras, preferentemente durante o verán, na casa da granxa do Con (denominado posteriormente Pazo do Real), freguesía de San Xoán de Tirán, na actualidade dependente do concello de Moaña, no cara norte da ría de Vigo.

Con trece anos, iniciou os estudos militares na mariña de guerra que finalizou aos quince cando, despois de examinarse no Departamento Naval de Ferrol e aprobar con sobresaínte, sentou praza de garda mariña. Deste xeito, o 23 de marzo de 1840 entrou ao servizo da armada e, ao día seguinte, foi destinado a dito Departamento, onde continuou ata o 4 de setembro do mesmo ano en que saíu cara ao porto de Pasaxes, no País Vasco, a embarcarse no bergantín Nervión. Dous anos máis tarde, con dezaoito, tomou rumbo a Fernando Poo no devandito bergantín, onde prestou importantes servizos; volveu logo a Cartaxena e Cádiz, seguindo todas as misións e viaxes do barco.
Sobre a súa faceta humana nese tempo, cítase un parágrafo do traballo publicado polo coronel auditor do armada D. Amancio Landín Carrasco, baixo o título de Méndez Núñez, de carne e óso; nel trata dos consellos que por medio dunha carta autógrafa, escrita en Ferrol cando tiña vinte anos, dálle ao seu irmán Jenaro, ingresado pouco tempo antes na academia militar do exército de terra:
Procura, en cuanto puedas, dar gusto a tus jefes, pero sin bajeza ni adulación. Porque el que una vez comete una de estas faltas, para siempre queda marcado entre sus compañeros como indigno de alternar con ellos, y no recibirás más que desprecios de aquellos a quienes crees halagar con cosas impropias de tu educación; en fin, acuérdate siempre de la buena que has recibido y nunca tomes por amigo al que te quiera apartar de ella, pues ese sería tu mayor enemigo.
O día 11 de xullo de 1845 ascendeu a garda mariña de 1ª clase e, a comezos de 1846, deixou o Nervión, onde estivera destinado durante máis de cinco anos, para embarcar no vapor Isabel II, no que ascendeu a alférez de navío con data, 11 de xullo dese mesmo ano. A finais dese mes, trasladouse ao bergantín Volador para encargarse da instrución dos garda mariñas e, en 1847, tomou rumbo ao Mar da Prata, no devandito bergantín, para quedar alí estacionado ata o ano seguinte en que regresou a Cádiz.
Durante os anos 1849-1850, a bordo do Volador, formou parte dunha expedición de nove barcos de guerra e 5.000 soldados que se dirixiron a Italia para defender os estados pontificios rexidos polo papa Pio IX. A D. Casto, o mesmo que aos demais integrantes da expedición, concedéronlle a Cruz de Pío IX e o recoñecemento polos distinguidos servizos.
En 1850, á volta da expedición a Italia, foi ascendido a tenente de navío e destinado ao mando da goleta Cruz, de sete canóns; con ela, deu unha arriscada viaxe á Habana; máis tarde, manda o vapor de rodas Narváez, a fragata de hélice Berenguela e a urca Niña.
Rematada esta progresión de mandos, no ano 1855 foi chamado a Madrid, ao Ministerio de Mariña, onde aprendeu procedementos técnicos, chegando a traducir do inglés un tratado de artillería naval que foi presentado á raíña Isabel II; recibindo dela as grazas a través dunha real orde.
O 11 de novembro de 1857 foi nomeado comandante do vapor de rodas, Narváez, no que desempeñou varias comisións ata o 10 de febreiro de 1858, data en que se lle ordenou poñer rumbo ao arquipélago das Filipinas, que entón estaba baixo a soberanía española. Atopándose alí, en agosto de 1860, concedéronlle o mando, de maneira interina, doutro vapor de rodas, o Jorge Juan, que pertencía ás forzas navais de Manila.
Durante o ano 1861, cando D. Casto contaba trinta e sete anos e ascendera a capitán de fragata, continuaba mandando o barco Jorge Juan e as forzas españolas do sur das Besayas no arquipélago das Filipinas; baixo as súas ordes, loitaron contra os mahometanos rebeldes de Mindanao e obtiveron grandes éxitos militares.

Ao ser ascendido, por méritos de guerra, a capitán de navío, o primeiro de maio de 1862, saíu de Manila rumbo a España, chegando ao porto de Cádiz o segundo día do mes de xullo, despois de dous meses de travesía. Pouco despois de desembarcar, con data 15 do mesmo mes, déronlle o mando do vapor de rodas, Isabel II, co que saíu rumbo á Habana o 14 de novembro dese ano, chegando ao seu destino o día oito de decembro de 1862. Nese barco interveu na guerra con Santo Domingo, onde mostrou elevadas dotes de pericia mariñeira ao desembarcar en Porto Prata de noite, con malas condicións de mar e vento, nunha expedición de 650 homes e unha batería de montaña.
Cesou no mando do vapor Isabel II o 22 de xaneiro de 1864, encargándose interinamente da fragata Princesa de Asturias ata o 6 de abril dese ano en que lle deron o cargo de director de persoal do Ministerio de Mariña. Poucos meses pasou D. Casto en Madrid, pois o 20 de decembro foi nomeado comandante da fragata acoirazada Numancia.
Ao mando deste gran barco, Méndez Núñez, que levaba como segundo comandante ao capitán de Fragata, Juan Bautista Antequera Bobadilla, saíu de Cádiz o 4 de febreiro de 1865, coa misión de reforzar a escuadra do Pacífico, chegando a Montevideo o día 4 do mes seguinte; desde a devandita cidade, o 2 de abril, partiu rumbo ao porto chileno de Valparaiso, no océano Pacífico, onde fondeou o 28 dese mes, acompañado do barco de transporte Marqués de la Vitoria, encargado de aprovisiónalo de carbón na longa travesía. Durante a singradura, o Numancia converteuse no primeiro barco blindado de grandes dimensións que atravesou o estreito de Magallanes sen rexistrar ningunha avaría nin perder un só home.


Méndez Núñez e Antequera Bobadilla, comandante e segundo comandante da fragata acoirazada Numancia no momento de partir do porto de Cádiz rumbo ao Pacífico


O principal motivo de que no ano 1862, o goberno, enviase á costa do Pacífico unha, en principio, apracible expedición de prestixio para mostrar o pavillón e comunicar aos países recentemente independizados a nova puxanza española, concretada tamén nunha viaxe científica con 8 dos mellores investigadores de España, os seus instrumentos e trebellos, embarcados na fragata de hélice, Ntra. Sra. del Triunfo.
Os esforzos da expedición científica foron moi importantes, pois, cando volveu a España, a comezos do ano 1866 e, previo acordo dos ministerios de Instrución Pública e de Fomento, montouse no Xardín Botánico de Madrid a gran “Exposición do Pacífico” que inaugurou a raíña Isabel II o 15 de maio de 1866. Moitas das mostras de traxes, canoas, plantas, froitas, sementes, minerais, insectos, aves, peixes, etc. pasaron a formar parte do Museo de Ciencias Naturais e outros, dispersados por distintas coleccións estatais.
Para terminar coa expedición científica, sinalar que foi recibida, ao longo da súa viaxe de volta a España, polo emperador de Brasil e os presidentes de seis repúblicas americanas, o que constituíu un gran éxito.
Atopándose en Valparaiso, informaron a Méndez Núñez que a misión non se estaba desenvolvendo da maneira pacífica que se pretendía porque xerouse un conflito nun período de continuas intervencións das potencias europeas en territorios das novas repúblicas americanas, problemas diplomáticos pendentes, débedas sen pagar, conceptos de honra e o destrutivas que eran as armas a mediados do século XIX.
Unha liorta entre civís peruanos e vascongados que non foi resolta satisfactoriamente, escalou a nivel internacional e fixo de detonador para que a escuadra española, ao mando do contraalmirante Pinzón, invadise as illas Chincha, o 14 de abril de 1864. O Perú, propietario de ditas illas, sen poder naval suficiente para enfrontarse coa escuadra española, debeu aceptar no Tratado Vivanco -Parella as condicións esixidas pola antiga potencia colonial, o que causou o derrocamento e substitución pola ditadura de Mariano Ignacio Prado. Chile interveu no conflito negándose a abastecer aos buques españois primeiro e declarando a guerra a España o 25 de setembro de 1865 tras un ultimatum español, Perú fíxoo o 14 de xaneiro de 1866 e seguiríanlle, nese mesmo ano, Ecuador e Bolivia.
Entre a chegada de Méndez Núñez a Valparaiso, en abril de 1865, e a citada declaración de guerra en setembro dese mesmo ano, Méndez Núñez asumiu o mando da Escuadra do Pacífico co grao de brigadier (contraalmirante) tras o suicidio do anterior xefe, o almirante Parella. Partidario de actuacións agresivas, o 7 de febreiro de 1866 tivo lugar o combate naval de Abtao, que terminou nun empate entre a escuadra española e outra combinada chileno- peruana.
Na web, www. mcn biografías. com, baixo o título Méndez Nuñez, Casto (1824 – 1869), descríbese o seguinte parágrafo sobre a continuación da guerra:
Posteriormente, tuvieron lugar los bombardeos de los puertos de Valparaíso (Chile), el 31 de marzo de 1866, y de El Callao (Perú), el 2 de mayo del mismo año. En el puerto chileno estaban fondeadas dos pequeñas escuadras, una británica y otra estadounidense. Los comandantes en jefe de las mismas hicieron saber al español que si efectuaba el bombardeo del puerto, que no tenía defensas, ellos se interpondrían. Méndez Nuñez les contestó que, si así lo hacían, les combatiría, ya que “España, la Reina y yo preferimos antes honra sin barcos que barcos sin honra”.
Destácase, neste punto, a frase que lle deu máis fama ao ilustre mariño; pois sinala como axentes da honra, ademais de España, á raíña e a el mesmo; con todo, no tomo III do libro: Datos relativos á campaña do Pacífico (1863-1867) procedente do arquivo de D. Álvaro de Bazán, cítase unha carta que Méndez Núñez escribiu ao ministro de Estado o 24 de marzo de 1866, atopándose na rada de Valparaiso, a bordo da fragata Numancia, que finaliza da seguinte maneira:
Si desgraciadamente no consiguiese una paz honrosa para España cumpliré religiosamente las órdenes de V. E. destruyendo la Ciudad de Valparaiso aunque sea necesario para ello combatir antes con las Escuadras Inglesa y Americana aquí reunidas y la de S. M. se hundirá en estas aguas antes que volver a España deshonrada, cumpliendo así lo que S. M. el Gobierno y país desea, esto es, primero honra sin Marina que Marina deshonrada.
Antes do pronunciamento recibiu unha carta desde Pontevedra que lle mandou a súa nai, Dª. Tomasa Núñez.; nun parágrafo dela, facíalle a seguinte recomendación

Si lo exige tu deber, muere resignado: tu madre no quedará en este mundo más que para rogar a Dios por tu alma.




Dª Tomasa Núñez, nai do ilustre mariño, na sua ancianidade (Foto Museo de Pontevedra)


Continúa o relato sobre o bombardeo dos enclaves do Pacífico, deste xeito:
Poco más tarde se inició el bombardeo del puerto, para lo que no se presentó oposición alguna. Tras este primer bombardeo, Méndez Núñez se dirigió al puerto de El Callao. Antes de su ataque, la actitud del capitán español fue considerada como no razonable, ya que persistía la idea de que en los combates entre fuertes y buques, los favorecidos eran siempre los primeros. Méndez Núñez demostró que no tenía por que ser así.
(Durante) el bombardeo la escuadra española, que no tuvo grandes daños, destruyó casi todas las piezas peruanas y en la defensa murió el ministro de la Guerra de ese país. Casto Méndez Nuñez fue herido, pese a lo cual consideraron el combate como una victoria.
Ademais do propio comandante da frota, no combate resultaron feridos 157 homes e morreron outros 47. As feridas que recibiu Méndez Núñez proviñan de restos de metralla que non foron quen a conseguir que abandonase o mando; con todo, tomou a precaución de ordenarlle aos seus oficiais o seguinte:
Tapadme la cara, para que no desmayen los marineros al verme herido.
Como non se efectuou un desembarco, por carecer de medios, o resultado do combate non tivo máis consecuencias que rematar a batalla naval con honra e barcos.
A nova do bombardeo do Callao, que tivo lugar o 2 de maio de 1866, chegou a Pontevedra, onde vivía a súa familia, corenta días despois de producirse. A través do xornal pontevedrés O Buscapié, coñecese que dita cidade espertou cun repenique xeral de campás e as voces dos vendedores do Boletín extraordinario da provincia, dando conta da vitoria do Callao.
Despois de enterrar aos mortos na illa de San Lorenzo e reparar todos os barcos que actuaron no combate, xa que ningún deles se mergullou, o 10 de maio de 1866 a escuadra do Pacífico saíu a navegar formando dúas divisións; a primeira, mandada por Méndez Núñez que arboraba a súa insignia na fragata Villa de Madrid, tomou rumbo a Río de Janeiro, xunto coa Branca, Resolución e Almansa. Parece ser que o motivo de deixar o mando da Numancia e, con iso, a posibilidade de completar a volta ao mundo atópase no seu mal estado de saúde debido ás feridas recibidas en combate.
Mentres tanto, a segunda expedición, formada polas fragatas Numancia e Berenguela, máis o transporte Marqués da Vitoria e as auxiliares Uncle Sam e Mataura, ao mando de Juan Bautista Antequera, recibiu a orde de regresar a España polo Pacífico. A causa de que se dividise a escuadra en dúas partes, debeuse á moita escaseza que tiñan os barcos de municións e de carbón. Coas que quedaban, unicamente podían ter combustible para as catro fragatas de hélice, pero, non chegaban para un barco que consumía tanto como a enorme fragata Numancia. Tampouco era aconsellable que afrontasen os duros mares antárticos, sobre todo a Berenguela que fora reparada no casco, a pequena goleta e os barcos de transporte, no intre en que comezaba o inverno austral.
Ao mando de Méndez Núñez, a fragata Villa de Madrid, efectuou unha durísima navegación atravesando o Cabo de Fornos (que é o punto que está máis ao sur do continente) ata fondear en Río de Xaneiro o 29 de xullo de 1866, despois de preto de tres meses de singradura durante a cal morreron 57 tripulantes debido á enfermidade do escorbuto.





                                            Maqueta da fragata de hélice Villa de Madrid.

O 9 de xullo de 1866 a raíña Isabel II escríbelle a Méndez Núñez unha carta autógrafa, recibida por el en Río de Janeiro e conservada actualmente no reconstruído despacho da Numancia, no Museo de Pontevedra. O seu texto é o seguinte:
La escuadra de tu mando ha sostenido el honor de nuestra bandera en el ataque del Callao respondiendo a mis esperanzas, inspiradas, ahora como siempre, por el más ardiente patriotismo. Te doy particularmente las gracias y te encargo que las des a los jefes y oficiales, soldados y marineros que han cumplido tan noblemente con su deber.
Yo tenía la seguridad de que todos esos valientes sabrían arrostrar la muerte recordando las glorias de nuestra Marina, a la cual tanto afecto profeso, invocando mi nombre como símbolo nacional. Sepan ellos también que sus triunfos y padecimientos penetran en mi corazón como en el de una madre cariñosa, pues sólo esta clase de sentimientos abriga para sus súbditos vuestra reina.— Isabel.
O contraalmirante, Méndez Núñez, continuou mandando a escuadra, con base en Montevideo, onde foi nomeado ministro plenipotenciario para arranxar a paz coas repúblicas americanas, mantendo baixo control os barcos de guerra de Chile e Perú que pretendían abordar aos mercantes españois.
Con respecto á Numancia, diante da escaseza de carbón, o comandante mandou parar as máquinas para aforrar o pouco que levaba e continuar navegando a vela ata chegar a Tahití onde efectuaron reparacións, embarcaron víveres, cargaron carbón e curaron aos máis de 250 membros das tripulacións que enfermaron de escorbuto, por falta de vitamina C que se obtén das froitas e verduras. Continuou esta escuadra navegando rumbo ás illas Filipinas de onde partiu o 19 de xaneiro de 1867 para cruzar os mares de China e Iacarta, seguindo viaxe polo cabo de Boa Esperanza, ata recalar na illa de Santa Elena, onde fondeou, para, seguidamente navegar rumbo a Río de Xaneiro onde chegou o 18 de maio dese ano con obxecto de unirse á escuadra de Méndez Núñez.
Tras varias peripecias, retornou desde alí a Cádiz, a cuxo porto chegou o 20 de setembro de 1867. Completou, así, a primeira viaxe de circunnavegación dun buque acoirazado, todo un fito que quedou inmortalizado co lema “ In Ioricata navis quae primo terram circuivit” (na nave acoirazada que circunvalou a Terra por primeira vez), fixado na cámara do Comandante.
Deste xeito, o contraalmirante Méndez Núñez, que iniciou a viaxe en Cádiz co seu segundo comandante, Juan Bautista Antequera, comandou a primeira fase da volta ao mundo, finalizando a segunda e última, o segundo, Antequera, despois de ser acendido tamén a contraalmirante; desta maneira, demostrouse ao orbe que un barco tan pesado, consumidor de elevadas cantidades de carbón, por tanto, máis indicados para navegar en curtas singraduras, puido realizar unha proeza tan grande, lonxe do alcance dos seus compañeiros de Francia e Inglaterra. que eran os únicos países, xunto con España, que dispoñían de fragatas acoirazadas, nesa época.




Pouco tempo despois da morte da súa nai, atopándose con problemas de saúde e, tendo en conta que non era previsible que a escuadra afrontase situacións comprometidas por mares americanos, Méndez Núñez escribiulle unha carta á raíña Isabel II, o 11 de xuño de 1868 na que lle solicitaba:
se digne concederle el cuartel para la provincia de Pontevedra, a fin de que en el seno de la familia pueda encontrar el reposo y la tranquilidad que harto necesita.





Isabel II no ano 1852, retratada cunha filla por Franz Xaver.


Tan seguro estaba de que lle ían a conceder licenza para volver a Pontevedra que, catro días despois, escribiu ás súas irmás unha carta onde lles expoñía que pronto chegaría a esa cidade. A pesar do seu convencemento, o Goberno negoulle unha petición tan xusta; parece que a razón estaba en que o querían afastar das conspiracións que o xeneral Prim e o almirante Topete estaban a desenvolver para destronar á raíña Isabel II, pois, sabían que Méndez Núñez ía opoñerse. O contraalmirante, decepcionado escribiulle ao ministro de Mariña unha carta que finalizaba deste xeito:
Por lo demás, Excelentísimo Señor, yo espero, con espíritu tranquilo y con la calma y resignación propias de quien tiene la conciencia de cumplir honradamente sus deberes, que al fin llegará un día en que Dios quiera concederme lo que hoy me niega el Gobierno del que V. E. forma parte, después de una no interrumpida campaña militar de diez años con mando de fuerzas sobre todos los mares del globo, excepto los de la Península.
Mi tío salió de Rio Janeiro para España el día 5 de noviembre de 1868, embarcado en la fragata “Navas de Tolosa” y llegando a Cádiz el 15 de diciembre. De aquí me figuro que habrá ido a Madrid …
Obsérvase nesta misiva, a vida tan dura que levou Méndez Núñez, dez anos navegando fóra de España, lonxe da súa familia.
As citadas conspiracións deron lugar a que, na data do 17 de setembro do ano 1868, o almirante D. Juan Bautista Topete sublevárase en Cádiz, ao mando da escuadra, baixo o berro de Viva España con honra. A revolución mostrouse forte e poderosa conseguindo, en poucos días, espallarse por toda España e finalizar cun definitivo triunfo en Alcolea. Méndez Núñez non se entusiasmou nin combateu a revolución triunfante, denominada La Gloriosa, que obrigou á raíña a exiliarse en Francia. Mentres tanto, en Madrid, formouse un goberno provisional nomeado por sufraxio universal, a cuxo fronte quedou o duque de la Torre, coa misión de reunir cortes constituíntes. No devandito goberno, o almirante Topete ocupou o cargo de ministro de Mariña. Unha das primeiras actuacións do novo ministro, anterior compañeiro de armas de Méndez Núñez, foi enviarlle unha carta a este dándolle conta de que:
Doce días bastaron para derribar el trono de Isabel II …
Comunícalle logo que, en pouco tempo, podería regresar a España. Efectivamente, de acordo cun parágrafo da carta que o seu sobriño, D. Casto Méndez Núñez Velázquez, escribiulle a un amigo, o avogado D. Casto Sampedro, primeiro director do Museo de Pontevedra, onde está depositada (Sampedro, 67-108):
Mi tío salió de Rio Janeiro para España el día 5 de noviembre de 1868, embarcado en la fragata “Navas de Tolosa” y llegando a Cádiz el 15 de diciembre. De aquí me figuro que habrá ido a Madrid …

Efectivamente, trasladouse a Madrid onde, o Goberno provisional propúxolle que aceptase o cargo de vicepresidente da xunta provincial do goberno da Armada e o ascenso a tenente xeral (almirante na actualidade). Catro días despois, o 19 de decembro de 1868, Méndez Núñez, entregoulle persoalmente ao ministro un escrito, encabezado da seguinte maneira:
Excmo Sr.: Con la comunicación de V. E. de 15 de Octubre próximo pasado, he recibido el traslado de decreto de la misma fecha en que V. E. se sirve participarme que en uso de las facultades que le competen como individuo del Gobierno Provisional, de acuerdo con él y como Ministro de Marina, ha tenido a bien promoverme al empleo de Teniente General, puesto que debo ocupar a consecuencia de la organización que se está verificando en la Armada.
No necesitaré esforzarme mucho, Excmo. Sr., para hacer comprender a V. E. mi reconocimiento por la señalada distinción con que quiere honrarme el Gobierno Provisional de la nación, y así me limitaré a rogarle se digne hacerse intérprete de mis sentimientos de respetuosa consideración y gratitud hacia los que hoy son cabeza del Estado, y en tanto valoran mis servicios. Pero V. E. me permitirá le haga presente con la lealtad y buena fe que deseo presidan siempre mis actos, las razones de alta conveniencia y de decoro personal que me impelen a rogar encarecidamente a V. E. y al Gobierno Provisional que se digne dejar sin efecto el referido ascenso.
O insigne mariño, que non tomara partido por ningún dos contendentes na guerra e que as únicas aspiracións políticas, que recoñeceu a algúns amigos, eran a de ser alcalde de Marín, de onde procedía a súa familia materna, continúa a misiva manifestando sentirse moi recompensado pola aprobación unánime dos españois ao seu comportamento militar no Pacífico; finaliza sinalando, desta maneira, os motivos de renuncia a tan alta distinción:
Por último, ruego a V. E. y al Gobierno tomen en consideración que, apenas hace siete años, me honraba yo con las modestas charreteras de Teniente de navío, y que, para que yo pueda ser útil a mi patria y al cuerpo de la Armada, no es indispensable la concesión de un empleo, que solo desearía obtener cuando nuevos servicios prestados al país me hicieran digno de él, no solamente en concepto del Gobierno, sino también en el de la opinión pública y en el mío propio.




Un mes despois da renuncia, con data 29 de xaneiro de 1869 volveu, por fin, a Pontevedra onde foi recibido coas máximas honras; deste xeito, na praza da Constitución déuselle un discurso de benvida e dous días despois organizouse función de teatro dedicada a el con lectura de versos laudatorios. Pouco tempo estivo en Pontevedra pois, o día 21 de outubro foi nomeado vicepresidente da Xunta provisional de goberno da Armada e, o 9 de marzo de 1869, vicepresidente do Almirantazgo. Por tal motivo, regresou a Madrid e alí contempla como o xeneral Prim busca candidatos para facerse cargo da xefatura do estado, baleira polo exilio da raíña. Nesa situación, recibe un escrito anónimo, xunto cun manifesto na que se fai unha dura crítica do estado da Nación e pídese que deixasen de buscar xefes de estado no estranxeiro, e nomeasen para ese alto cargo a Méndez Núñez. O contraalmirante rexeita a proposición e prohibe que se utilice o seu nome.






O almirante Topete, ministro de mariña do goberno provisional (1868 – 1871) que se formou durante o exilio de Isabel II



Debido, quizais, á mala curación das feridas que recibiu no Callao, e ao clima tropical que sufrira na súa longa estancia por mares americanos, crebóuselle a saúde cando se atopaba en Madrid; por elo, o 28 de xullo de 1869, saíu por terra cara a Lisboa e, nese porto portugués, embarcouse na goleta militar de hélice, Colón, para tomar rumbo a Marín onde fondeou o 2 de agosto. O 21 de dito mes, 19 días despois da súa chegada e logo de testar, tivo lugar na súa vivenda pontevedresa, situada na praza da Herba, a morte de D. Casto Méndez Núñez, á idade de corenta e cinco anos, solteiro e sen amores coñecidos. Aínda que o parte facultativo achacou o seu falecemento ás feridas que sufrira no Callao, á opinión pública pareceulle sospeitoso que falecese daquela maneira; a súa mesma familia chegou a pensar que lle envelenaran; con todo, os irmáns non quixeron que se lle practicase a autopsia, declarando: Preferimos dubidalo a sabelo. Nun artigo publicado no periódico Faro de Vigo – Edición do Morrazo, o historiador de Cangas D. José Moreira Pumar escribiu o 27.06.2018 baixo o título de “Cangas en 1860” o seguinte:




Tamén o Estado español recoñeceu os seus innumerables servizos a España concedéndolle, dous anos despois da súa morte, o título de Marqués de Méndez Núñez ao seu irmán D. Jenaro. Por esa razón, aínda se conservan na capela e na casa grande do citado Pazo do Real, os escudos da liñaxe con catro cartelas que se corresponden cos primeiros apelidos do contraalmirante: MÉNDEZ – NUÑEZ – GUADARRAMA – FERNÁNDEZ, debaixo dunha coroa marquesal.







               Escudo do Concello de Moaña




Desde o ano 1875 ata 1883, os restos mortais do ilustre mariño repousaron na devandita capela moañesa da cal, nese último ano, foron trasladados nun barco de guerra ao Panteón de Mariños Ilustres de San Fernando (Cádiz), onde continúan.



Nacendo en Moaña onde, ata o ano 1901, conmemorábase oficialmente cada día 2 e 3 de maio a batalla do Callao, desexo renderlle unha homenaxe ao ilustre mariño de guerra, D. Casto Méndez Núñez, no mesmo ano que, con data 21 de agosto, vaise cumprir o 150 aniversario do seu pasamento e, ao mesmo tempo, entregarlle á casa de Galicia en Lisboa este escudo do Concello de Moaña en nome da súa alcaldesa, Leticia Santos; escudo que contén, debaixo da coroa do marquesado de Méndez Núñez, a foto da Numancia coa que iniciou a primeira volta ao mundo a bordo dunha fragata acoirazada.



Manuel Uxío García Barreiro



Moaña 30 de maio de 2019.







miércoles, 24 de abril de 2019

Creación e transformacións da cidade litoral : Moaña 1950-1987. Política, urbanismo, vivenda e sociedade / Manuel Pérez Rúa



Tese de doutoramento de Manuel Pérez Rúa que aborda o Concello de Moaña entre 1950 e 1987 como estudo de caso para poder dispoñer dunha análise sobre un territorio que escenifica, na súa escala, un proceso de grandes transformacións, remudas, modernizacións e cambios sociais a partir dunha economía secular e unha ocupación laboral maioritarias: o mar


Utilizando como marco unha primeira e curta investigación sobre o mesmo lugar onde se aportan reflexións sobre a decadencia do centro tradicional e a conformación do novo núcleo urbano litoral a partir de 1950, a política urbanística do Concello, o nacemento do primeiro barrio urbano en 1962 e aspectos do cambio social, agora propoñémonos abordar Moaña como estudo de caso, entre 1950-1987, para poder ter unha mellor perspectiva comparada de dous períodos históricos e políticos diferenciados:

a) A ditadura franquista 1950-1975 xunto coa transición política local entre 1976-1979. Este corte temporal responde ao intento de coutar a política, o urbanismo e a sociedade en tres etapas: a primeira ata o Plan de Estabilización de 1959, a segunda ata a morte do ditador e a última cos febles gobernos municipais ata a chegada da nova Corporación Municipal democrática.

b) A xestión democrática entre 1979-1987: Moaña pasa a ser un concello gobernado dende a primeira hora da democracia local polo nacionalismo de esquerdas, situación minoritaria na Galicia daquela altura. Tentaremos analizar política, urbanismo e sociedade nun tempo de mudanza ideolóxica, política, urbanística e social respecto da época histórica anterior.


ABSTRACT

Based on a brief research carried out there where we have put forward various reflections on the decay of the traditional village centre as the new urban area on the seafront started developing as of 1950, the Council´s urban development policy, the rise of the first urban neighbourhood in 1962 and other aspects of social change, we now aim to focus on Moaña as a case study during the 1950-1987 period so as to be able to have a better compared perspective of two well-differentiated historical and political periods:

a) Franco´s dictatorship between 1950 and 1975 together with the local political transition to democracy between 1976 and 1979. That time division is thus established in order to try and differentiate politics, town planning and society in three periods: the first one comprises up to the Stabilization Plan in 1959, the second one spans till the death of the dictator and the third one includes the weak local governments leading up to the new democratically-elected Local Government.

b) The local democratic management between 1979 and 1987 : from the very start of the local democratic period, Moaña became a council ruled by left wing nationalist parties, which was fairly rare in Galicia at the time. We intend to analyse politics, town planning and society at a time of ideological, political, urban development and social change as opposed to the preceding historical period.




INTRODUCIÓN

Derivado, entre outros factores, da dinámica socioeconómica propiciada polo Plan Nacional de Estabilización de 1959 de España, en Galicia van tomar un novo rumbo fenómenos importantes como a desagrarización, a industrialización de modelo proteccionista e fordista, a variación da tendencia migratoria, co declive da vía americana e comezo da española/europea, ás que se unirá a explotación –a chamada “revolución” do peixe conxelado- de novos caladoiros en Sudáfrica ou o proceso de urbanización que inviste a tendencia histórica maioritaria de residencia en hábitat rural pola hexemonía demográfica que representarán as cidades de Galicia .

O tardofranquismo é, pois, un tempo de singular aceleración en canto á cantidade e calidade dos cambios políticos, sociais, económicos e culturais. Dentro destas grandes metamorfoses, as mudanzas relativas a ordenación territorial e urbanismo deixaron tamén pegada física no territorio, tanto na súa tradución a construción inmobiliaria ou infraestruturas como no aspecto sociocultural.

Estes fenómenos teñen acentos propios en Galicia en canto a ordenación do territorio, urbanismo e cambio social, porque:

a) Configuran a man de obra para o gran transvase social dende aldeas e parroquias ás vilas cabeceiras comarcais e sobre todo ás cidades, proceso que se incrementa cos retornos migratorios -de América, pero sobre todo de Europa- posto que os emigrantes non volven ao seu lugar de partida senón aos novos ensanches urbanos -Santiago, A Coruña, Ferrol, Lugo- ou a novas zonas residenciais rente as novas vías de comunicación rodada urbanizadas apresuradamente, para o caso de Vigo, no que se deu en chamar un proceso de “urbanización sen urbanismo”, de crecemento exponencial entre os anos 60 e 70 do s. XX pero que duraría aínda ata os 90.

b) Son determinantes para a desarticulación e/ou desordenación territorial: unha economía de agricultura orgánica vai sendo substituída por relacións económicas, comerciais e sociais de mercado, cun proceso de salarización crecente, baleirado social intenso do territorio interior das provincias de Ourense e Lugo, unha acumulación demográfica na liña de costa entre Vigo e Ferrol, e despois no eixe de comunicacións da AP 9 entre Vigo-Pontevedra-Santiago-A Coruña-Ferrol, vertebrador da maior parte da riqueza, o dinamismo socioeconómico e a poboación de Galicia a partir dos anos 70 do pasado século.

c) Son claves para entender a destrución -por novos usos residenciais, dotacionais, fabrís, abandono de usos agrícolas e/ou pesqueiro/marisqueiro tradicionais- do medio ambiente natural, é dicir, do territorio non construído: recheos litorais de praias para ensanches, paseos e urbanizacións, desaparición de grandes humedais (A Xunqueira, Pontevedra), peninsularización ou urbanización de illas (Toralla, Vigo), contaminación de regatos, ríos, rías, acondicionamento de solos para zonas loxísticas e empresariais, etc.

d) Axudan a explicar fenómenos como o crecemento desordenado dos centros urbanos, os barrios marxinais/informais, a infravivenda etc., pero tamén, e sobre todo, o incremento dos hábitats residenciais de tipoloxía unifamiliar, rurais, periurbanos ou urbanos, de nova construción ou rehabilitados.


Estes factores e/ou procesos de urbanización de Galicia no último terzo do século XX moitas veces foron explicados con conceptos oportunistas, cando non maniqueos, con ecos e antigas teorías ou doutrinas como a tradicionalista, católica, anarquista, marxista ou nacionalista, pola vía da condensación mediática ou populista: simplificar o acontecido como un pretendido urbanismo de ricos vs. pobres, explotadores vs. explotados, especuladores de fóra vs. “ o noso pobo”, a bondade do vivir “tradicional” en residencia unifamiliar vs. o malditismo alleeiro da edificación en altura, etc.

Este relato cultural, político e mediático segue unha liña nostálxica presente na intelectualidade galega dende o século XIX, continuado no galeguismo e nacionalismo do s. XX, case repetido no ideario das organizacións antifranquistas españolas de fins do s. XX, á penas reformulado na axenda política durante a Transición política española e con ecos que chegan aínda aos programas electorais dos novos partidos políticos creados para os comicios locais e as Eleccións Xerais de 2016.

O gran éxito mediático e político deste imaxinario, como explicación ao proceso urbanístico, ás veces é caricaturizado en Galicia, a partir dos anos 80 do século XX, como “feísmo”, amplificando epifenómenos de transcendencia adxectiva pero que prenderon en parte da intelectualidade e líderes de opinión, sobre todo en autores ben relacionados coa axenda política creada a partir da Transición Española. Estas axencias e autores, entre outros, axudaron a estereotipar, por toda explicación á complexidade do proceso urbanístico, económico e social que se deu en España e Galicia a partir da metade do s.XX, a culpable omnipresencia conspirativa de políticos, grandes empresas da construción, a promoción inmobiliaria e as institucións de crédito.

Estando acreditado documental e xudicialmente o nivel de corrupción urbanística en determinados lugares de España, tense chegado ao nivel da saturación de tópicos ao trasladar a través de figuras significadas dos medios de comunicación como El Roto ou Forges, en España, ou Davila en Galicia, á “corrupción”, “especulación” ou “pelotazo”, como pragas apocalípticas. Nesta liña, películas de éxito como “Os luns ao sol”, aportaron unha pueril interpretación sobre a “especulación” como causa principal da reconversión naval galega dos anos 80 do s. XX, cando un simple paseo polas rías de Vigo ou Ferrol amose, máis de trinta anos despois, que os mesmos estaleiros seguen a estar situados sobre os mesmos terreos, que pertencían e seguen a pertencer, a concesións no ámbito do dominio público marítimo-terrestre.


HIPÓTESES DE PARTIDA, ÁMBITO TERRITORIAL E HISTÓRICO, OBXECTIVOS

Hipóteses de partida

O período 1950-1987 consolidou en Galicia un avance substancial da nova edificación, tanto de tipoloxía unifamiliar como colectiva, sobre os antigos campos de labor agrícola ou forestal, camiños e vías de comunicación preexistentes, etc., fundamentalmente pola existencia e combinación de varias vías ou factores que fixeron posible este gran cambio na cultura residencial tradicional rexistrada ata ese momento:

a) A tolerancia política e social, baseada nun hábito histórico formado, cando menos, por tres factores:

*Importante grao de permisividade, falta de vixilancia ou incapacidade da Administración Pública na regulación e control da iniciación de obra inmobiliaria realizada con ou sen licenza administrativa, transformando leiras ou parcelas de herdanzas patrimoniais privadas en soares á marxe da normativa de ordenamento urbanístico, litoral, medioambiental, etc.

*Anomia: crenza e percepción social, durante o proceso de construción residencial, da prioridade do interese persoal/familiar como dereito natural á iniciación, consolidación e mesmo á infracción urbanística.

*Connivencia social: no caso de apertura de expediente por infracción urbanística con resultado de reposición da situación anterior por invasión de viario público, solos de protección agrícola, forestal, rústica, litoral, de interese natural, paisaxístico, etc., con orde de derribo do inmoble ilegal, etc., tende a crearse un movemento reactivo de simpatía e solidariedade social-mediática co infractor, lexitimando o suposto dereito moral á “loita” e “mobilización” a prol do interese familiar/privado vs. a normativa ou o interese público.


b) Transversalidade cultural e política: A maior parte das elites políticas, culturais e mediáticas, sen distinción de credo ou ideoloxía, foron e son proclives a considerar que parte do “feito diferencial” ou idiosincrático de Galicia consiste en continuar a vivir nun hábitat histórico singularizado que ten unha das súas máximas expresións na construción da residencia unifamiliar como culminación dun relato canónico tradicionalista, que traduce e ilustra, persoal e familiarmente, un imaxinario de éxito socioeconómico.

As dinámicas de dispersión residencial a base de casarío unifamiliar que forman a chamada cidade difusa, espallada no tramo máis urbano e costeiro de Galicia -o ámbito periurbano de Vigo, solapado residencialmente con todos os concellos colindeiros, e tamén a península do Morrazo no continuo urbano litoral formado polos territorios de Cangas e Moaña, son representativos destas dinámicas- ocupando intersticios, zonas de transición rural-urbano, ampliacións de núcleos rurais, áreas industriais, residenciais, etc., creou unha atención académica que primou, en democracia, o enfoque esteticista dunha clase media preocupada pola paisaxe, o medio ambiente natural, a “volta ao campo” dunha parte dela, etc., pero pouco influínte no diagnóstico e na resolución deste problema estrutural de Galicia.

Aínda que tamén se ten investigado a esta extensión do residencial unifamiliar como actividade social xeralizada que carrexa grandes custes, actuais e aprazados, en indicadores como demografía, calidade de vida, enerxía, transporte, medio ambiente, etc., este discurso permeabilizou a política urbanística democrática á penas na creación de normativa urbanística primeiro estatal, en 1956, e despois autonómica (Lei de ordenación do urbanística de Galicia, Directrices de Ordenación Territorial de Galicia, Lei da paisaxe de Galicia, Plan de Ordenación do Litoral de Galicia, Xunta de Galicia) de difícil aplicación e moitos cambios lexislativos nun curto período de tempo, que ilustran a falta de diagnóstico e consenso sobre a materia.

Facendo unha análise planimétrica ou de fotografía aérea histórica da contorna periurbana das nosas cidades e vilas, podemos reparar na importancia da superficie de terreo anexo que utiliza a vivenda unifamiliar en Galicia, unha inxente cantidade de espazo de uso privado fóra de toda racionalización urbanística ou lóxica territorial, un problema tan visible como adiado na súa solución.


Moaña: ámbito territorial e histórico da investigación

Utilizando como marco unha primeira e curta investigación sobre o mesmo lugar onde se aportan reflexións sobre a decadencia do centro tradicional e a conformación do novo núcleo urbano litoral a partir de 1950, a política urbanística do Concello, o nacemento do primeiro barrio urbano en 1962 e aspectos do cambio social, agora propoñémonos abordar Moaña, entre 1950-1987, para poder ter unha mellor perspectiva comparada de dous períodos históricos e políticos diferenciados:

a) A ditadura franquista 1950-1975 xunto coa transición política local entre 1976-1979. Este corte temporal responde ao intento de coutar a política, o urbanismo e a sociedade en tres etapas: a primeira ata o Plan de Estabilización de 1959, a segunda ata a morte do ditador e a última cos febles gobernos municipais ata a chegada da nova Corporación Municipal democrática.

b) A xestión democrática entre 1979-1987: Moaña pasa a ser un concello gobernado dende a primeira hora da democracia local polo nacionalismo de esquerdas, situación minoritaria na Galicia daquela altura. Tentaremos analizar política, urbanismo e sociedade nun tempo de mudanza ideolóxica, política, urbanística e social respecto da época histórica anterior.


Obxectivos

As fontes primarias utilizadas apórtanos unha importante canteira de documentación a primeira vista, similar a un xacemento arqueolóxico aberto no que pretendemos –unha vez extraídos os distintos materiais- analizar e clasificar, medir e comparar nas súas principais magnitudes, as seguintes variables:

1) Política do Concello de Moaña: urbanismo e planeamento urbanístico, infraestruturas e servizos, situación política, orzamentos, relación entre Administración Local, Administración Provincial e Administración Central.

2) Desenvolvemento residencial: lóxicas de implantación da construción/vivenda unifamiliar e da construción/vivenda colectiva.

3) O centro urbano moderno de Moaña: creación, desenvolvemento, composición social e dimensión residencial dos barrios de A Seara, A Praia e O Real.

Para maior claridade e comprensión no traballo, simplificaremos o mapa administrativo real de Moaña, reducíndoo, aos efectos da nosa análise e operacionalización, aos seguintes ámbitos:

a) Territorio non urbano: espazo que inclúe as parroquias de Domaio, Meira e Tirán completas e a parroquia de Moaña parcialmente.

b) Centro urbano ou zona urbana: zona que engloba o resto da parroquia de Moaña non incluída no apartado anterior: barrios litorais de Seara e A Praia, incluíndo, a partir de 1962, o barrio do Real.


Realizaremos un estudo temporal (1950-1987) sobre estas variables na creación da Moaña urbana, periurbana, rururbana, etc., un concello litoral cunha poboación de 19.492 habitantes no ano 2015, situada na área funcional da ría de Vigo, con amplo territorio agrícola e forestal, representativo dos anos do “desarrollismo”, onde analizaremos a orixe próxima do concello en canto á estrutura da propiedade, os importantes aumentos de poboación rexistrados en relación aos outros concellos de ámbitos de proximidade das rías de Vigo e Pontevedra, os movementos de crecemento residencial tanto en edificación unifamiliar illada como colectiva, as licenzas urbanísticas de edificacións aprobadas no período estudado, as vivendas creadas, as superficies de solo urbano e rural que levan consigo as citadas edificacións, as dinámicas medioambientais, os principais fitos da política urbanística local, a aplicación ou non do marco normativo urbanístico en Moaña, a estimación e casuística das infraccións urbanísticas, as características da sociedade moañesa en relación co urbanismo, os modelos de fogares creados, a estrutura laboral, a estrutura do parcelario urbano e a singularidade política de ter sido un concello gobernado, entre 1979-1987, polo nacionalismo de esquerdas.

Trátase de estudar un concello de Galicia onde os indicadores do “desarrollismo” económico, demográfico e residencial de escala e intensidade importantes, un modelo económico baseado na explotación da pesca e outros recursos mariños, complementados co modelo agropecuario de consumo complementario, por se nos pode axudar a entender, extrapolar, comparar ou rexeitar pautas de desenvolvemento da Galicia urbana de litoral, singularmente no ámbito territorial dos concellos litorais limítrofes e relacionados/dependentes de cidades como Vigo, Ferrol ou A Coruña.

Cremos que debemos achegarnos na investigación a factores que afectan ao urbanismo, á sociedade e á vivenda, como:

*A descomposición e transformación da economía tradicional mariñeira e agropecuaria en relación ao urbanismo e a construción residencial.

*Os diferentes ritmos de construción histórica do centro urbano e dos ámbitos non urbanos.

*A relación entre urbanismo, residencia, acción política e imaxinario social e/ou familiar: a formación e consolidación da dinámica residencial nas novas familias e fogares creados a partir dos anos 60, discurso e imaxinario social sobre marido, muller, infancia e a xuventude en relación coa vivenda.

*A distinción social e estilos de vida en distintas épocas históricas: a vivenda como cume da sociedade e a cultura do consumo de masas.

*A anomia e neutralidade social sobre a xestión política urbanística local.

*A descentralización do poder político e a participación social no urbanismo: dos alcaldes de barrio na ditadura ao asociacionismo veciñal en democracia.

*A creación de elites locais e novos imaxinarios: as evolución das clases medias no franquismo e a democracia: filorruralismo e neorromantismo territorial-residencial.

*As dificultades da aplicación do planeamento urbanístico na ditadura e na democracia.



Consulta a tese completa no seguinte enlace:

https://www.educacion.gob.es/teseo/imprimirFicheroTesis.do?idFichero=q0aRYEMsAaA%3D

lunes, 30 de julio de 2018

D. SANTIAGO BARREIRO, UN GRANDE MESTRE DO ANTIGO GRUPO ESCOLAR DE QUINTELA - MOAÑA.



Para escribir sobre o ilustre mestre D. Santiago Barreiro Paradela, ao que coñecín durante a miña infancia, tiven que contar coa colaboración do fillo, que leva o seu nome; pois, debido a situación xeográfica da casa onde nacín e na que continúo residindo, non me correspondía ir ao grupo escolar de Quintela onde impartía clase. Santiago, comezou relatándome que o seu pai:

... foi o máis pequeno de doce irmáns, todos varóns. Os seus pais tiñan unha tenda de zapatos, naquela época moi prestixiosa, na Rúa do Vilar nº 5, en Santiago de Compostela. Graduouse con matrícula de honra na Escola de Maxisterio e logo de exercer nun centro sostido por emigrantes, en As Somozas, próximo a Ferrol, obtivo praza en Baiona e máis tarde en Cambados. Alí foi onde coñeceu á tamén mestra, Dolores Caamaño Bournacell, con quen casou. Ambos os dous conseguiron asemade a praza na Graduada de Quintela (Moaña) onde se lles concedeu unha vivenda anexa ás escolas e onde se criaron os seus dous fillos.




O matrimonio formado por D. Santiago Barreiro e Dª. Dolores Caamaño. Arquivo da A.C. Nós de Moaña.


De seguido, sinala os problemas que lles ocasionou a toda a súa familia a guerra civil do 36 e a chegada do Movemento Nacional, cando foi sancionado con un curso sen emprego e soldo, vetado para ostentar cargos directivos e desterrado á Praza de graduación de Porriño. Os cargos que se lle imputaron:

... cualificados de graves, son pertencer a Izquierda Republicana e ter asistido cos seus estudantes a un funeral de carácter civil en 1935. Na súa defensa demostra que nunca pertenceu a ningunha agrupación política, facendo constar que en Moaña non había ningunha asociación deste tipo. Recoñece que si foi ao funeral da nai dos seus alumnos, os irmáns Antonio e José Giraldez Coloret, ignorando o seu carácter laico. O párroco da igrexa de San Martiño, Enrique Rubido, certifica ¨que tuvo esa debilidad llevado por la costumbre de hacerlo cuando el fallecido tenia familiares en su escuela ¨.

Rematado o curso de castigo en Porriño, volveu á súa praza no grupo de Quintela, onde, como mestre era recoñecido:

...e admirado polos seus alumnos. Usaba métodos orixinais -naquela época- que facilitaban moito a comprensión dos temas. Era, ademais, un gran debuxante e utilizaba o taboleiro como ferramenta para explicar as leccións. Para entender, por exemplo a gramática, debuxaba un señor con bastón e chapeu, que nomeaba como Don Nombre e que tiña da man un neno que titulaba como Articulo. Detrás debuxaba unha señora oronda que denominaba Doña Verbo, sostendo en brazos un meniño chamado Adverbio e con outras figuras representaba a oración gramatical. Os seus alumnos din que nunca esqueceron esas ensinanzas. Imprimira unhas cartas cos problemas de aritmética e xeometría que entregaba aos alumnos, para practicar os exercicios.

Tamén salienta o seu fillo Santiago, que algúns alumnos aínda se lembran das instrucións recibidas en verso para recitar, de vez en cando; especialmente da que se describe de seguido:

“Duerma seis horas el joven y el anciano/ siete permítase el que es perezoso/ más no pretenda dormir más que ocho/ el que quiera tener cuerpo sano”.

Dá conta logo da súa meticulosidade co equipamento da aula na que, aparte duns mapas magníficos, dispuña:

...dun termómetro, unha lupa, un globo terráqueo, un compás, un microscopio e un pequeno telescopio que utilizaba (cun vidro afumado) para observar os eclipses de Sol. Dispuña tamén dunha boa biblioteca.

Era un home avanzado para a época que lle tocou vivir; pois, ademais de preocuparse de formar intelectualmente aos alumnos, tamén o facía, desta maneira, da súa hixiene persoal:

Antes de entrar na aula facía unha inspección meticulosa para comprobar se os seus alumnos lavaran ben a cara e as mans, en caso contrario enviábaos a unha fonte próxima ao Grupo Escolar. Unha vez satisfeito coa hixiene do alumnado, a continuación dirixía unha táboa de ximnasia sueca en fronte do centro.





Destaca de seguido, Santiago, as características físicas do finado pai, recalcando que se trataba dun home:
... moi corpulento, nomeadamente para aqueles tempos, medía 1,85 metros e pesaba arredor de 120 quilos. En Moaña era coñecido como "O Galeón" e en Cangas -onde exerceu os últimos anos da súa vida- chamárono "Paparapaces". Tiña unha voz grave e forte e os seus alumnos contaron un episodio que os marcou cando explicaba o descubrimento de América. Narrando as dificultades das carabelas na travesía do Atlántico, puxo a énfase no momento de enxergar á costa tras unha espera angustiosa: unha mañá Rodrigo de Triana, no medio da calma sen esperanza da tripulación, de súpeto, berrou, un alarido que tronzaba aquel silencio espeso: TERRA!, Un alarido que o mestre intensificou coa súa potente voz. Os alumnos deron un chimpo nos asentos co susto, pero nunca, nunca -tal como contan- esqueceron este momento histórico.

Caricatura de D. Santiago. Eiroa 1966. Arquivo A.C. Nós




Guía informativa, Moaña en 1943 escrita por D. Santiago.

Con respecto ao seu carácter, describe que tiña:

... un carácter extravertido, bromista e moi sociable. Era moi bo comedor, mais gustáballe particularmente o queixo de tetilla e algúns en Moaña sostiveron que era capaz de tomar unha peza enteira. Non é de estrañar que moita xente dixera: "A que lle saberá o queixo a D. Santiago…!”

Complementando a súa labor pedagóxica, durante dezaoito anos foi correspondente en Moaña do xornal vigués, “Faro de Vigo” e, no 1943, escribiu unha Guía informativa sobre Moaña, na que destacan os 68 barcos pesqueiros cos seus armadores e matriculas, as feiras de Abelendo cada 3 e 19 de todos os meses; as festas na honra a San Vicente, San Brais, San Xosé, Nosa Sra, San Roque, San Martiño e Virxe do Carme en Moaña; a Virxe dos Remedios en Tirán; San Bartolomeu en Meira e San Bieito en Domaio.



Subliña tamén que, seu pai:

Foi o único mestre dos que exerceron en Moaña ao que lle foi concedido o ingreso na orde de Alfonso X o Sabio, a proposta da Comisión Provincial de Ensino do 8 de novembro de 1969.

A súa morte produciuse en Cangas do Morrazo no ano 1982, despois de deixar entre os seus alumnos do grupo escolar de Quintela e resto dos moañeses a lembranza dun excelente mestre e un home bo e xeneroso.

Moaña, xullo de 2018

Manuel Uxío García Barreiro, coa esencial colaboración de Santiago Barreiro Caamaño.

jueves, 5 de julio de 2018

O DESCUBREMENTO DUN ANTIGO CEMITERIO NO ADRO DA IGREXA DE SAN MARTIÑO AUMENTA O COÑECEMENTO DA MOAÑA MEDIEVAL


 
Nos séculos III e IV da Era Cristián, os galaicos - romanos que baixaban dos castros cara a terreos máis chairos onde ían fundando núcleos poboacionais tales como, casais, fundos, aldeas e vilas, deixaron atrás a costume de queimar aos seus mortos para, tal e como se facía en Roma e noutros lugares do imperio, dar comezo á construción de cemiterios, co pleno consentimento da relixión cristián, que estaba a implantarse por terras galegas. Segundo sinala José C. Sánchez Pardo, na súa publicación, Las iglesias rurales y su papel en la articulación territorial de la Galicia medieval (ss. vi-xiii):

Estas necrópolis se ubicarían en lugares próximos pero aislados del espacio de asentamiento, a veces en una posición central con respecto a diversos núcleos del entorno, acogiendo a difuntos de varios poblados.

Será precisamente en estos lugares con una connotación sagrada en el ámbito local donde creemos que se encuadrará siglos más tarde la fundación de muchas de las primeras iglesias rurales.

Coñécese pola toponimia que nas proximidades da igrexa de San Martiño de Moaña existiron pequenos núcleos poboacionais que aínda conservan os nomes de antigas fundacións galaico – romanas: Fondo da Vila e Cima da Vila ao norte e sur de Sabaceda, preto do documentado Casal do Outeiro de Sabaceda, ademais do actual barrio de O Casal; situados, todos eles, a escasa distancia do Castro de San Martiño. Por último, Fonte da Vila, na zona de Abelendo, a carón do Castro dos Ladrados.

Todos eses lugares teñen en común que están, “próximos pero separados” dun antigo cemiterio situado na cara Sur do adro alto da igrexa matriz de Moaña. Efectivamente, no contrato que tiña por obxecto principal o alongamento do templo no estilo barroco, asinado en 1763 entre o cura ecónomo moañés, D. Pedro Benito Avalle Mariño e, o mestre de obras de O Hío, Esteban de Sobreira, contemplábase, tamén, o troque do antedito cemiterio para situalo na cara Norte do mesmo adro.

Antigo cemiterio medieval situado no adro alto meridional da igrexa de San Martiño de Moaña (Foto do autor)
Durante o ano 2005, removeuse a terra do antigo cemiterio para chegar á cimentación do muro de pedra que o separa do adro baixo, co obxecto de reafirmalo; durante as obras, descubríronse dous sartegos preto da superficie que, despois de analizar as cinzas dun deles, comprobouse que procedía dunha persoa que viviu entre os séculos XIII - XIV; atopáronse tamén mostras de enterramentos en capas bastante máis profundas, incluso dous muíños romanos de man; un deles depositado no museo de Pontevedra. O que leva a deducir que, posiblemente, se trate dun lugar, de connotación sagrada, cunha necrópole como as citadas por Sánchez Pardo e outros autores. 
Excavación no antigo cemiterio para reafirmar o muro



Muíño romano de man da época galaico-.romana que se atoparon alí. (Museo de Pontevedra)





Cando discorría o ano 409 da Era Cristiá, arredor de trinta mil suevos, dos que soamente oito mil eran homes dispostos a loitar, todos eles procedentes do interior de Europa, atravesaron os Pireneos e chegaron a Galicia; con eles deu comezo a Idade Media.

Unha das consecuencias máis importantes do reinado suevo, foi a primeira división territorial galega acordada durante a celebración, no ano 572, do segundo concilio de Braga; nel, a nova organización político- relixiosa cobra forma nun libro chamado Parrochiale Suevum onde aparece, por vez primeira, o termo Morracio (Morrazo) con territorio e igrexa pertencentes á Sé episcopal de Iria Flavia (na actualidade, parroquia do concello de Padrón).

Polas disposicións do concilio, sábese por vez primeira que nese tempo xa se crearan as parroquias como novas entidades unificadoras e cohesionadoras da veciñanza que habitaba nos citados núcleos poboacionais galaico- romanos onde a igrexa, co seu cura propio ao fronte, cumpría a misión, que antes exercían os concellos de anciáns e as xuntanzas dos homes nas encrucilladas de camiños para celebrar cerimonias relixiosas, ademais de falar e decidir arredor dos problemas comúns.

A partir dese ano, en que os núcleos moañeses pasaron a depender da parroquia do Morrazo, fóronse erguendo outras igrexas rurais as cales, segundo describe nun traballo sobre as orixes de Moaña, publicado na web da biblioteca municipal, o catedrático de latín moañés José B. Rguez. Parada:

... ademais da falta de fontes arqueolóxicas, son moi escasas as documentais, polo que as orixes do cristianismo e das primeiras igrexas quedan nunha gran escuridade. Ata o século IX non atopamos o primeiro documento que nos confirma que nesta época xa son numerosas as igrexas construídas. Trátase do chamado Documento de Tructino, redactado no ano 868, que enumera 65 igrexas dos territorios da parte norte da diocese de Iria Flavia. O outro documento, que debeu existir e que nomearía as igrexas dos territorios da parte meridional, incluída a demarcación do Morrazo, está desaparecido.

As parroquias descritas no Parroquiale Suevum convertéronse, ao longo do século XI, en arciprestados rurais, confirmándose documentalmente no XII que O Morrazo estaba considerado como tal. Subliña logo o antedito catedrático moañés:

… que a Constitución do ano 1177, pola que o arcebispo Pedro Suárez divide a diocese en arcediagados, considera expresamente a Morracio como un arciprestado que pasa a depender do arcediagado do Salnés …


Debido a escuridade arqueolóxica e documental que, como foi reflectido, produciuse en Moaña desde o ano 572 ata o 1184, en que aparece documentada a herdade de Sabaceda nunha doazón real ao nobre Fernando Arias, non é posible coñecer de certo a existencia dun templo rural anterior á construción, polo citado nobre, da igrexa de San Martiño, consagrada en 1197; aínda que existise a citada necrópole na que se debería investigar a cronoloxía dos restos situados na zona máis profunda onde apareceron os muíños romanos.

Para intentar coñecer o pasado moañés, ata o século XII, faise necesario iniciar o estudo do Castro de San Martiño segundo a Proposta de intervención arqueolóxica, cuxa portada se achega, enviada ao Concello de Moaña no ano 2014 e, incluír nela a intervención na máis que posible necrópole galaico –romana situada no cemiterio moañés clausurado no ano 1763.

Manuel Uxío García Barreiro 
Moaña, xuño de 2018