miércoles, 24 de abril de 2019

Creación e transformacións da cidade litoral : Moaña 1950-1987. Política, urbanismo, vivenda e sociedade / Manuel Pérez Rúa




Tese de doutoramento de Manuel Pérez Rúa  que aborda o Concello de Moaña entre 1950 e 1987 como estudo de caso para poder dispoñer dunha análise sobre un territorio que escenifica, na súa escala, un proceso de grandes transformacións, remudas, modernizacións e cambios sociais a partir dunha economía secular e unha ocupación laboral maioritarias: o mar


Utilizando como marco unha primeira e curta investigación sobre o mesmo lugar  onde se aportan reflexións sobre a decadencia do centro tradicional e a conformación do novo núcleo urbano litoral a partir de 1950, a política urbanística do Concello, o nacemento do primeiro barrio urbano en 1962 e aspectos do cambio social, agora propoñémonos abordar Moaña como estudo de caso, entre 1950-1987, para poder ter unha mellor perspectiva comparada de dous períodos históricos e políticos diferenciados:
a) A ditadura franquista 1950-1975 xunto coa transición política local entre 1976-1979. Este corte temporal responde ao intento de coutar a política, o urbanismo e a sociedade en tres etapas:  a primeira ata o Plan de Estabilización de 1959, a segunda ata a morte do ditador e a última cos febles gobernos municipais ata a chegada da nova Corporación Municipal democrática.
b) A xestión democrática entre 1979-1987: Moaña pasa a ser un concello gobernado dende a primeira hora da democracia local polo nacionalismo de esquerdas, situación minoritaria na Galicia daquela altura. Tentaremos analizar política, urbanismo e sociedade nun tempo de mudanza ideolóxica, política, urbanística e social respecto da época histórica anterior.

ABSTRACT
Based on a brief research carried out there where we have put forward various reflections on the decay of the traditional village centre as the new urban area on the seafront started  developing as of 1950, the Council´s urban development policy, the rise of the first urban neighbourhood in 1962 and other aspects of social change, we now aim to focus on Moaña as a case study during the 1950-1987 period so as to be able to have a better compared perspective of two well-differentiated historical and political periods:
a) Franco´s dictatorship between 1950 and 1975 together with the local political transition to democracy between 1976 and 1979. That time division is thus established in order to try and differentiate politics, town planning and society in three periods: the first one comprises up to the Stabilization Plan in 1959, the second one spans till the death of the dictator and the third one includes the weak local governments leading up to the new democratically-elected Local Government.
b) The local democratic management between 1979 and 1987 : from the very start of the local democratic period, Moaña became a council ruled by left wing nationalist parties, which was fairly rare in Galicia at the time. We intend to analyse politics, town planning and society at a time of ideological, political, urban development and social change as opposed to the preceding historical period.



INTRODUCIÓN
Derivado, entre outros factores, da dinámica socioeconómica propiciada polo Plan Nacional de Estabilización de 1959 de España, en Galicia van tomar un novo rumbo fenómenos importantes como a desagrarización, a industrialización de modelo proteccionista e fordista, a variación da tendencia migratoria, co declive da vía americana e comezo da española/europea, ás que se unirá a explotación –a chamada “revolución” do peixe conxelado- de novos caladoiros en Sudáfrica ou o proceso de urbanización que inviste a tendencia histórica maioritaria de residencia en hábitat rural pola hexemonía demográfica que representarán as cidades de Galicia .
O tardofranquismo é, pois, un tempo de singular aceleración en canto á cantidade e calidade dos cambios políticos, sociais, económicos e culturais. Dentro destas grandes metamorfoses, as mudanzas relativas a ordenación territorial e urbanismo deixaron tamén pegada física no territorio, tanto na súa tradución a construción inmobiliaria ou infraestruturas como no aspecto sociocultural.
Estes fenómenos teñen acentos propios en Galicia en canto a ordenación do territorio, urbanismo e cambio social, porque:
a) Configuran a man de obra para o gran transvase social dende aldeas e parroquias ás vilas cabeceiras comarcais e sobre todo ás cidades, proceso que se incrementa cos retornos migratorios -de América, pero sobre todo de Europa- posto que os emigrantes non volven ao seu  lugar de partida senón aos novos ensanches  urbanos -Santiago, A Coruña, Ferrol, Lugo- ou a novas zonas residenciais rente as novas vías de comunicación rodada urbanizadas apresuradamente, para o caso de Vigo, no que se deu en chamar un proceso de “urbanización sen urbanismo”, de crecemento exponencial entre os anos 60 e 70 do s. XX pero que duraría aínda ata os 90.
b) Son determinantes para a desarticulación e/ou desordenación territorial: unha economía de agricultura orgánica vai sendo substituída por relacións económicas, comerciais e sociais de mercado, cun proceso de salarización crecente, baleirado social intenso do territorio interior das provincias de Ourense e Lugo,  unha acumulación demográfica na liña de costa entre Vigo e Ferrol, e despois no eixe de comunicacións da AP 9 entre Vigo-Pontevedra-Santiago-A Coruña-Ferrol, vertebrador da maior parte da riqueza, o dinamismo socioeconómico e a poboación de Galicia a partir dos anos 70 do pasado século.
c) Son claves para entender a destrución -por novos usos residenciais, dotacionais, fabrís, abandono de usos agrícolas e/ou pesqueiro/marisqueiro tradicionais- do medio ambiente natural, é dicir, do territorio non construído: recheos litorais de praias para ensanches, paseos e urbanizacións, desaparición de grandes humedais (A Xunqueira, Pontevedra), peninsularización ou urbanización de illas (Toralla, Vigo), contaminación de regatos, ríos, rías, acondicionamento de solos para zonas loxísticas e empresariais, etc.
d) Axudan a explicar fenómenos como o crecemento desordenado dos centros urbanos, os barrios marxinais/informais, a infravivenda etc., pero tamén, e sobre todo, o incremento dos hábitats residenciais de tipoloxía unifamiliar,  rurais, periurbanos ou urbanos, de nova construción ou rehabilitados.

Estes factores e/ou procesos de urbanización de Galicia no  último terzo do século XX moitas veces foron explicados con conceptos oportunistas, cando non maniqueos,  con ecos e antigas teorías ou doutrinas como a tradicionalista, católica, anarquista, marxista ou nacionalista, pola vía da condensación mediática ou  populista: simplificar o acontecido como un pretendido urbanismo de ricos vs. pobres, explotadores vs. explotados, especuladores de fóra vs. “ o noso pobo”, a bondade do vivir “tradicional” en residencia unifamiliar vs. o malditismo alleeiro da edificación en altura, etc.
Este relato cultural, político e mediático segue unha liña nostálxica presente na intelectualidade galega dende o século XIX, continuado no galeguismo e nacionalismo do s. XX, case repetido no ideario das organizacións antifranquistas españolas de fins do s. XX, á penas reformulado na axenda política durante a Transición política española e con ecos que chegan aínda aos programas electorais dos novos partidos políticos creados para os comicios locais e as Eleccións Xerais de 2016.
O gran éxito mediático e político deste imaxinario, como explicación ao proceso urbanístico, ás veces é caricaturizado en Galicia, a partir dos anos 80 do século XX, como “feísmo”, amplificando epifenómenos de transcendencia adxectiva pero  que prenderon en parte da intelectualidade e líderes de opinión, sobre todo en autores ben relacionados coa axenda política creada a partir da Transición Española. Estas axencias e autores, entre outros, axudaron a estereotipar, por toda explicación á complexidade do proceso urbanístico, económico e social que se deu en España e Galicia a partir da metade do s.XX, a culpable omnipresencia conspirativa de políticos, grandes empresas da construción, a promoción inmobiliaria e as institucións de crédito.
Estando acreditado documental e xudicialmente o nivel de corrupción urbanística en determinados lugares de España, tense chegado ao nivel da saturación de tópicos ao trasladar a través de figuras significadas dos medios de comunicación como El Roto ou Forges, en España, ou Davila en Galicia, á “corrupción”, “especulación” ou “pelotazo”, como pragas apocalípticas. Nesta liña,   películas de éxito como “Os luns ao sol”, aportaron unha pueril interpretación sobre a “especulación” como causa principal da reconversión naval galega dos anos 80 do s. XX, cando un simple paseo polas rías de Vigo ou Ferrol amose, máis de trinta anos despois, que os mesmos estaleiros seguen a estar situados sobre os mesmos terreos, que pertencían e seguen a pertencer, a concesións no ámbito do dominio público marítimo-terrestre.

HIPÓTESES DE PARTIDA, ÁMBITO TERRITORIAL  E HISTÓRICO, OBXECTIVOS
Hipóteses de partida
O período 1950-1987 consolidou en Galicia un avance substancial da nova edificación, tanto de tipoloxía unifamiliar como colectiva, sobre os antigos campos de labor agrícola ou forestal, camiños e vías de comunicación preexistentes, etc., fundamentalmente pola existencia e combinación de varias vías ou factores que fixeron posible este gran cambio na cultura residencial tradicional rexistrada ata ese momento:
a) A tolerancia política e social, baseada nun hábito histórico formado, cando menos, por tres factores:
*Importante grao de permisividade, falta de vixilancia ou incapacidade da Administración Pública na regulación e control da iniciación de obra inmobiliaria realizada con ou sen licenza administrativa, transformando leiras ou parcelas de herdanzas patrimoniais privadas en soares á marxe da normativa de ordenamento urbanístico, litoral, medioambiental, etc.
*Anomia: crenza e percepción social, durante o proceso de construción residencial, da prioridade do interese persoal/familiar como dereito natural á iniciación, consolidación e mesmo á infracción  urbanística.
*Connivencia social: no caso de apertura de expediente por infracción urbanística con resultado de reposición da situación anterior por invasión de viario público, solos de protección agrícola, forestal, rústica, litoral, de interese natural, paisaxístico, etc., con orde de derribo do inmoble ilegal, etc., tende a crearse  un movemento reactivo de simpatía e solidariedade social-mediática co infractor, lexitimando o suposto dereito moral á “loita” e “mobilización” a prol do interese familiar/privado vs. a normativa ou o interese público.

b) Transversalidade cultural e política: A maior parte das elites políticas, culturais  e mediáticas, sen distinción de credo ou ideoloxía, foron e son proclives a considerar que parte do “feito diferencial” ou idiosincrático de Galicia consiste en continuar a vivir nun hábitat histórico singularizado que ten unha das súas máximas expresións na construción da residencia unifamiliar como culminación dun relato canónico tradicionalista, que traduce e ilustra, persoal e familiarmente, un imaxinario de éxito socioeconómico.
As dinámicas de dispersión residencial a base de casarío unifamiliar que forman a chamada cidade difusa, espallada no tramo máis urbano e costeiro de Galicia -o ámbito periurbano de Vigo, solapado residencialmente con todos os concellos colindeiros, e tamén a península do Morrazo no continuo urbano litoral formado polos territorios de Cangas e Moaña, son representativos destas dinámicas- ocupando intersticios, zonas de transición rural-urbano, ampliacións de núcleos rurais, áreas industriais, residenciais, etc., creou unha atención académica que primou, en democracia, o enfoque esteticista dunha clase media preocupada pola paisaxe, o medio ambiente natural, a “volta ao campo” dunha parte dela, etc., pero pouco influínte no diagnóstico e na resolución deste problema estrutural de Galicia.
Aínda que tamén se ten investigado a esta extensión do residencial unifamiliar como actividade social xeralizada que carrexa grandes custes, actuais e aprazados, en indicadores como demografía, calidade de vida, enerxía, transporte, medio ambiente, etc., este discurso permeabilizou a política urbanística democrática á penas na creación de normativa urbanística primeiro estatal, en 1956, e despois autonómica (Lei de ordenación do urbanística de Galicia, Directrices de Ordenación Territorial de Galicia, Lei da paisaxe de Galicia, Plan de Ordenación do Litoral de Galicia, Xunta de Galicia) de difícil aplicación e moitos cambios lexislativos nun curto período de tempo, que ilustran a falta de diagnóstico e consenso sobre a materia.
Facendo unha análise planimétrica ou de fotografía aérea histórica da contorna periurbana das nosas cidades e vilas, podemos reparar na importancia da superficie de terreo anexo que utiliza a vivenda unifamiliar en Galicia, unha inxente cantidade de espazo de uso privado fóra de toda racionalización urbanística ou lóxica territorial, un problema tan visible como adiado na súa solución.

Moaña: ámbito territorial e histórico da investigación
 Utilizando como marco unha primeira e curta investigación sobre o mesmo lugar  onde se aportan reflexións sobre a decadencia do centro tradicional e a conformación do novo núcleo urbano litoral a partir de 1950, a política urbanística do Concello, o nacemento do primeiro barrio urbano en 1962 e aspectos do cambio social, agora propoñémonos abordar Moaña, entre 1950-1987, para poder ter unha mellor perspectiva comparada de dous períodos históricos e políticos diferenciados:
a) A ditadura franquista 1950-1975 xunto coa transición política local entre 1976-1979. Este corte temporal responde ao intento de coutar a política, o urbanismo e a sociedade en tres etapas:  a primeira ata o Plan de Estabilización de 1959, a segunda ata a morte do ditador e a última cos febles gobernos municipais ata a chegada da nova Corporación Municipal democrática.
b) A xestión democrática entre 1979-1987: Moaña pasa a ser un concello gobernado dende a primeira hora da democracia local polo nacionalismo de esquerdas, situación minoritaria na Galicia daquela altura. Tentaremos analizar política, urbanismo e sociedade nun tempo de mudanza ideolóxica, política, urbanística e social respecto da época histórica anterior.

Obxectivos
As fontes primarias utilizadas apórtanos unha importante canteira de documentación a primeira vista, similar a un xacemento arqueolóxico aberto no que pretendemos –unha vez extraídos os distintos materiais- analizar e clasificar, medir e comparar nas súas principais magnitudes, as seguintes variables:
1) Política do Concello de Moaña: urbanismo e planeamento urbanístico, infraestruturas e servizos, situación política, orzamentos, relación entre Administración Local, Administración Provincial e Administración Central.
2) Desenvolvemento residencial: lóxicas de implantación da construción/vivenda unifamiliar e da construción/vivenda colectiva.
3) O centro urbano moderno de Moaña: creación, desenvolvemento, composición social e dimensión residencial dos barrios de A Seara, A Praia e O Real.
Para maior claridade e comprensión no traballo, simplificaremos o mapa administrativo real de Moaña, reducíndoo, aos efectos da nosa análise e operacionalización, aos seguintes ámbitos:
a) Territorio non urbano: espazo que inclúe as parroquias de Domaio, Meira e Tirán completas e a parroquia de Moaña parcialmente.
b) Centro urbano ou zona urbana: zona que engloba o resto da parroquia de Moaña non incluída no apartado anterior: barrios litorais de Seara e A Praia, incluíndo, a partir de 1962, o barrio do Real.

Realizaremos un estudo temporal (1950-1987) sobre estas variables na creación da  Moaña urbana, periurbana, rururbana, etc., un concello litoral cunha poboación de 19.492 habitantes no ano 2015, situada na área funcional da ría de Vigo, con amplo territorio agrícola e forestal, representativo dos anos do “desarrollismo”, onde analizaremos a orixe próxima do concello en canto á estrutura da propiedade,  os importantes aumentos de poboación rexistrados en relación aos outros concellos de ámbitos de proximidade das rías de Vigo e Pontevedra, os movementos de crecemento residencial tanto en edificación unifamiliar illada como colectiva, as licenzas urbanísticas de edificacións aprobadas no período estudado, as vivendas creadas, as superficies de solo urbano e rural que levan consigo as citadas edificacións, as dinámicas medioambientais, os principais fitos da política urbanística local, a aplicación ou non do marco normativo urbanístico en Moaña, a estimación e casuística das infraccións urbanísticas, as características da sociedade moañesa en relación co urbanismo, os modelos de fogares creados, a estrutura laboral, a estrutura do parcelario urbano e a singularidade política de ter sido un concello gobernado, entre 1979-1987, polo nacionalismo de esquerdas.
Trátase de estudar un concello de Galicia onde os indicadores do “desarrollismo” económico, demográfico e residencial de escala e intensidade importantes, un modelo económico baseado na explotación da pesca e outros recursos mariños, complementados co modelo agropecuario de consumo complementario, por se nos pode axudar a entender, extrapolar, comparar ou rexeitar pautas de desenvolvemento da Galicia urbana de litoral, singularmente no ámbito territorial dos concellos litorais limítrofes e relacionados/dependentes de cidades como Vigo, Ferrol ou A Coruña.
Cremos que debemos achegarnos na investigación a factores que afectan ao urbanismo, á sociedade e á vivenda, como:
*A descomposición e transformación da economía tradicional mariñeira e agropecuaria en relación ao urbanismo e a construción residencial.
*Os diferentes ritmos de construción histórica do centro urbano e dos ámbitos non urbanos.
*A relación entre urbanismo, residencia, acción política e imaxinario social e/ou familiar: a formación e consolidación da dinámica residencial nas novas familias e fogares creados a partir dos anos 60, discurso e imaxinario social sobre marido, muller, infancia e a xuventude en relación coa vivenda.
*A distinción social e estilos de vida en distintas épocas históricas:  a vivenda como cume da sociedade e a cultura do consumo de masas.
*A anomia e neutralidade social sobre a xestión política urbanística local.
*A descentralización do poder político e a participación social no urbanismo: dos alcaldes de barrio na ditadura ao  asociacionismo veciñal en democracia.
*A creación de elites locais e novos imaxinarios: as evolución das clases medias no franquismo e a democracia: filorruralismo e neorromantismo territorial-residencial.
*As dificultades da aplicación do planeamento urbanístico na ditadura e na democracia.


Consulta a tese completa no seguinte enlace:

https://www.educacion.gob.es/teseo/irGestionarConsulta.do

lunes, 30 de julio de 2018

D. SANTIAGO BARREIRO, UN GRANDE MESTRE DO ANTIGO GRUPO ESCOLAR DE QUINTELA - MOAÑA.



Para escribir sobre o ilustre mestre D. Santiago Barreiro Paradela, ao que coñecín durante a miña infancia, tiven que contar coa colaboración do fillo, que leva o seu nome; pois, debido a situación xeográfica da casa onde nacín e na que continúo residindo, non me correspondía ir ao grupo escolar de Quintela onde impartía clase. Santiago, comezou relatándome que o seu pai:

... foi o máis pequeno de doce irmáns, todos varóns. Os seus pais tiñan unha tenda de zapatos, naquela época moi prestixiosa, na Rúa do Vilar nº 5, en Santiago de Compostela. Graduouse con matrícula de honra na Escola de Maxisterio e logo de exercer nun centro sostido por emigrantes, en As Somozas, próximo a Ferrol, obtivo praza en Baiona e máis tarde en Cambados. Alí foi onde coñeceu á tamén mestra, Dolores Caamaño Bournacell, con quen casou. Ambos os dous conseguiron asemade a praza na Graduada de Quintela (Moaña) onde se lles concedeu unha vivenda anexa ás escolas e onde se criaron os seus dous fillos.




O matrimonio formado por D. Santiago Barreiro e Dª. Dolores Caamaño. Arquivo da A.C. Nós de Moaña.


De seguido, sinala os problemas que lles ocasionou a toda a súa familia a guerra civil do 36 e a chegada do Movemento Nacional, cando foi sancionado con un curso sen emprego e soldo, vetado para ostentar cargos directivos e desterrado á Praza de graduación de Porriño. Os cargos que se lle imputaron:

... cualificados de graves, son pertencer a Izquierda Republicana e ter asistido cos seus estudantes a un funeral de carácter civil en 1935. Na súa defensa demostra que nunca pertenceu a ningunha agrupación política, facendo constar que en Moaña non había ningunha asociación deste tipo. Recoñece que si foi ao funeral da nai dos seus alumnos, os irmáns Antonio e José Giraldez Coloret, ignorando o seu carácter laico. O párroco da igrexa de San Martiño, Enrique Rubido, certifica ¨que tuvo esa debilidad llevado por la costumbre de hacerlo cuando el fallecido tenia familiares en su escuela ¨.

Rematado o curso de castigo en Porriño, volveu á súa praza no grupo de Quintela, onde, como mestre era recoñecido:

...e admirado polos seus alumnos. Usaba métodos orixinais -naquela época- que facilitaban moito a comprensión dos temas. Era, ademais, un gran debuxante e utilizaba o taboleiro como ferramenta para explicar as leccións. Para entender, por exemplo a gramática, debuxaba un señor con bastón e chapeu, que nomeaba como Don Nombre e que tiña da man un neno que titulaba como Articulo. Detrás debuxaba unha señora oronda que denominaba Doña Verbo, sostendo en brazos un meniño chamado Adverbio e con outras figuras representaba a oración gramatical. Os seus alumnos din que nunca esqueceron esas ensinanzas. Imprimira unhas cartas cos problemas de aritmética e xeometría que entregaba aos alumnos, para practicar os exercicios.

Tamén salienta o seu fillo Santiago, que algúns alumnos aínda se lembran das instrucións recibidas en verso para recitar, de vez en cando; especialmente da que se describe de seguido:

“Duerma seis horas el joven y el anciano/ siete permítase el que es perezoso/ más no pretenda dormir más que ocho/ el que quiera tener cuerpo sano”.

Dá conta logo da súa meticulosidade co equipamento da aula na que, aparte duns mapas magníficos, dispuña:

...dun termómetro, unha lupa, un globo terráqueo, un compás, un microscopio e un pequeno telescopio que utilizaba (cun vidro afumado) para observar os eclipses de Sol. Dispuña tamén dunha boa biblioteca.

Era un home avanzado para a época que lle tocou vivir; pois, ademais de preocuparse de formar intelectualmente aos alumnos, tamén o facía, desta maneira, da súa hixiene persoal:

Antes de entrar na aula facía unha inspección meticulosa para comprobar se os seus alumnos lavaran ben a cara e as mans, en caso contrario enviábaos a unha fonte próxima ao Grupo Escolar. Unha vez satisfeito coa hixiene do alumnado, a continuación dirixía unha táboa de ximnasia sueca en fronte do centro.





Destaca de seguido, Santiago, as características físicas do finado pai, recalcando que se trataba dun home:
... moi corpulento, nomeadamente para aqueles tempos, medía 1,85 metros e pesaba arredor de 120 quilos. En Moaña era coñecido como "O Galeón" e en Cangas -onde exerceu os últimos anos da súa vida- chamárono "Paparapaces". Tiña unha voz grave e forte e os seus alumnos contaron un episodio que os marcou cando explicaba o descubrimento de América. Narrando as dificultades das carabelas na travesía do Atlántico, puxo a énfase no momento de enxergar á costa tras unha espera angustiosa: unha mañá Rodrigo de Triana, no medio da calma sen esperanza da tripulación, de súpeto, berrou, un alarido que tronzaba aquel silencio espeso: TERRA!, Un alarido que o mestre intensificou coa súa potente voz. Os alumnos deron un chimpo nos asentos co susto, pero nunca, nunca -tal como contan- esqueceron este momento histórico.

Caricatura de D. Santiago. Eiroa 1966. Arquivo A.C. Nós




Guía informativa, Moaña en 1943 escrita por D. Santiago.

Con respecto ao seu carácter, describe que tiña:

... un carácter extravertido, bromista e moi sociable. Era moi bo comedor, mais gustáballe particularmente o queixo de tetilla e algúns en Moaña sostiveron que era capaz de tomar unha peza enteira. Non é de estrañar que moita xente dixera: "A que lle saberá o queixo a D. Santiago…!”

Complementando a súa labor pedagóxica, durante dezaoito anos foi correspondente en Moaña do xornal vigués, “Faro de Vigo” e, no 1943, escribiu unha Guía informativa sobre Moaña, na que destacan os 68 barcos pesqueiros cos seus armadores e matriculas, as feiras de Abelendo cada 3 e 19 de todos os meses; as festas na honra a San Vicente, San Brais, San Xosé, Nosa Sra, San Roque, San Martiño e Virxe do Carme en Moaña; a Virxe dos Remedios en Tirán; San Bartolomeu en Meira e San Bieito en Domaio.



Subliña tamén que, seu pai:

Foi o único mestre dos que exerceron en Moaña ao que lle foi concedido o ingreso na orde de Alfonso X o Sabio, a proposta da Comisión Provincial de Ensino do 8 de novembro de 1969.

A súa morte produciuse en Cangas do Morrazo no ano 1982, despois de deixar entre os seus alumnos do grupo escolar de Quintela e resto dos moañeses a lembranza dun excelente mestre e un home bo e xeneroso.

Moaña, xullo de 2018

Manuel Uxío García Barreiro, coa esencial colaboración de Santiago Barreiro Caamaño.

jueves, 5 de julio de 2018

O DESCUBREMENTO DUN ANTIGO CEMITERIO NO ADRO DA IGREXA DE SAN MARTIÑO AUMENTA O COÑECEMENTO DA MOAÑA MEDIEVAL


 
Nos séculos III e IV da Era Cristián, os galaicos - romanos que baixaban dos castros cara a terreos máis chairos onde ían fundando núcleos poboacionais tales como, casais, fundos, aldeas e vilas, deixaron atrás a costume de queimar aos seus mortos para, tal e como se facía en Roma e noutros lugares do imperio, dar comezo á construción de cemiterios, co pleno consentimento da relixión cristián, que estaba a implantarse por terras galegas. Segundo sinala José C. Sánchez Pardo, na súa publicación, Las iglesias rurales y su papel en la articulación territorial de la Galicia medieval (ss. vi-xiii):

Estas necrópolis se ubicarían en lugares próximos pero aislados del espacio de asentamiento, a veces en una posición central con respecto a diversos núcleos del entorno, acogiendo a difuntos de varios poblados.

Será precisamente en estos lugares con una connotación sagrada en el ámbito local donde creemos que se encuadrará siglos más tarde la fundación de muchas de las primeras iglesias rurales.

Coñécese pola toponimia que nas proximidades da igrexa de San Martiño de Moaña existiron pequenos núcleos poboacionais que aínda conservan os nomes de antigas fundacións galaico – romanas: Fondo da Vila e Cima da Vila ao norte e sur de Sabaceda, preto do documentado Casal do Outeiro de Sabaceda, ademais do actual barrio de O Casal; situados, todos eles, a escasa distancia do Castro de San Martiño. Por último, Fonte da Vila, na zona de Abelendo, a carón do Castro dos Ladrados.

Todos eses lugares teñen en común que están, “próximos pero separados” dun antigo cemiterio situado na cara Sur do adro alto da igrexa matriz de Moaña. Efectivamente, no contrato que tiña por obxecto principal o alongamento do templo no estilo barroco, asinado en 1763 entre o cura ecónomo moañés, D. Pedro Benito Avalle Mariño e, o mestre de obras de O Hío, Esteban de Sobreira, contemplábase, tamén, o troque do antedito cemiterio para situalo na cara Norte do mesmo adro.

Antigo cemiterio medieval situado no adro alto meridional da igrexa de San Martiño de Moaña (Foto do autor)
Durante o ano 2005, removeuse a terra do antigo cemiterio para chegar á cimentación do muro de pedra que o separa do adro baixo, co obxecto de reafirmalo; durante as obras, descubríronse dous sartegos preto da superficie que, despois de analizar as cinzas dun deles, comprobouse que procedía dunha persoa que viviu entre os séculos XIII - XIV; atopáronse tamén mostras de enterramentos en capas bastante máis profundas, incluso dous muíños romanos de man; un deles depositado no museo de Pontevedra. O que leva a deducir que, posiblemente, se trate dun lugar, de connotación sagrada, cunha necrópole como as citadas por Sánchez Pardo e outros autores. 
Excavación no antigo cemiterio para reafirmar o muro



Muíño romano de man da época galaico-.romana que se atoparon alí. (Museo de Pontevedra)





Cando discorría o ano 409 da Era Cristiá, arredor de trinta mil suevos, dos que soamente oito mil eran homes dispostos a loitar, todos eles procedentes do interior de Europa, atravesaron os Pireneos e chegaron a Galicia; con eles deu comezo a Idade Media.

Unha das consecuencias máis importantes do reinado suevo, foi a primeira división territorial galega acordada durante a celebración, no ano 572, do segundo concilio de Braga; nel, a nova organización político- relixiosa cobra forma nun libro chamado Parrochiale Suevum onde aparece, por vez primeira, o termo Morracio (Morrazo) con territorio e igrexa pertencentes á Sé episcopal de Iria Flavia (na actualidade, parroquia do concello de Padrón).

Polas disposicións do concilio, sábese por vez primeira que nese tempo xa se crearan as parroquias como novas entidades unificadoras e cohesionadoras da veciñanza que habitaba nos citados núcleos poboacionais galaico- romanos onde a igrexa, co seu cura propio ao fronte, cumpría a misión, que antes exercían os concellos de anciáns e as xuntanzas dos homes nas encrucilladas de camiños para celebrar cerimonias relixiosas, ademais de falar e decidir arredor dos problemas comúns.

A partir dese ano, en que os núcleos moañeses pasaron a depender da parroquia do Morrazo, fóronse erguendo outras igrexas rurais as cales, segundo describe nun traballo sobre as orixes de Moaña, publicado na web da biblioteca municipal, o catedrático de latín moañés José B. Rguez. Parada:

... ademais da falta de fontes arqueolóxicas, son moi escasas as documentais, polo que as orixes do cristianismo e das primeiras igrexas quedan nunha gran escuridade. Ata o século IX non atopamos o primeiro documento que nos confirma que nesta época xa son numerosas as igrexas construídas. Trátase do chamado Documento de Tructino, redactado no ano 868, que enumera 65 igrexas dos territorios da parte norte da diocese de Iria Flavia. O outro documento, que debeu existir e que nomearía as igrexas dos territorios da parte meridional, incluída a demarcación do Morrazo, está desaparecido.

As parroquias descritas no Parroquiale Suevum convertéronse, ao longo do século XI, en arciprestados rurais, confirmándose documentalmente no XII que O Morrazo estaba considerado como tal. Subliña logo o antedito catedrático moañés:

… que a Constitución do ano 1177, pola que o arcebispo Pedro Suárez divide a diocese en arcediagados, considera expresamente a Morracio como un arciprestado que pasa a depender do arcediagado do Salnés …


Debido a escuridade arqueolóxica e documental que, como foi reflectido, produciuse en Moaña desde o ano 572 ata o 1184, en que aparece documentada a herdade de Sabaceda nunha doazón real ao nobre Fernando Arias, non é posible coñecer de certo a existencia dun templo rural anterior á construción, polo citado nobre, da igrexa de San Martiño, consagrada en 1197; aínda que existise a citada necrópole na que se debería investigar a cronoloxía dos restos situados na zona máis profunda onde apareceron os muíños romanos.

Para intentar coñecer o pasado moañés, ata o século XII, faise necesario iniciar o estudo do Castro de San Martiño segundo a Proposta de intervención arqueolóxica, cuxa portada se achega, enviada ao Concello de Moaña no ano 2014 e, incluír nela a intervención na máis que posible necrópole galaico –romana situada no cemiterio moañés clausurado no ano 1763.

Manuel Uxío García Barreiro 
Moaña, xuño de 2018
 

viernes, 16 de marzo de 2018

A PRIMEIRA TALLA DO CRISTO DAS BOAS AUGAS CHEGOU A TIRÁN POR MAR, EN 1702, NO DÍA DA BATALLA DE RANDE.



Así se recolle no seguinte descargo para o culto do ano 1702, rexistrado no 2º. libro de contas da fábrica da igrexa de San Xoán:

Veinticuatro reales que costaron a hacer y pintar los brazos de la imagen de un Santo Cristo, que apareció sin ellos junto a esta Iglesia al dicho día que se quemó la flota de España en la Baja de Redondela; también salió otro de mayor bulto que mudó algo de su cuerpo, este se puso y está en la capilla de Nuestra Sra. del Castro

Apuntamento do 2º libro de contas de fábrica para o culto da igrexa de Tirán; nel relacionase a dous crucifixos coa batalla de Rande. O libro atópase no Arquivo Diocesano de Santiago.

A través do anterior apuntamento, coñécese que os dous crucifixos chegaron aos arredores do templo de Tirán o 23 de outubro de 1702, data en que se queimaron os galeóns de Rande; o primeiro deles, que apareceu sen brazos, despois de restauralo por 24 reais, entronizouse na propia igrexa e, sobre o segundo, sinala o texto que saíra co corpo “algo” mudado dun lugar, que non podía ser outro, que o recuncho da praia situado debaixo do templo, á altura da que aínda se chama, Fonte das Boas Augas; fonte desaparecida como tal, polo desprendemento do muro onde estaba incrustada; na actualidade, a auga do seu manancial verte directamente á ribeira do mar.

Tendo en conta que este segundo Cristo trasladouse cara a capela dos Remedios onde estivo exposta, de cotío, durante máis de 150 anos, era a propia confraría da Virxe a encargada do seu culto e mantemento; non obstante, como entre 1688 e 1726 non se apuntaron contas no libro dela, descoñecesen os cartos empregados na súa restauración; tampouco constan cargos nin descargos posteriores, ata 1855, ano en que se rexistraron os seguintes:

Ítem doscientos cincuenta y un reales y catorce maravedíes de limosna de caja (peto) en todo el año, incluso la del Santo Cristo y San Mauro que se veneran en la Capilla.

Ítem doscientos sesenta y un reales y ocho maravedíes importe de las promesas que se vendieron en pública subasta, incluso una del Sto. Cristo.

Ítem doscientos reales, importe de pintar la Imagen de santo Cristo de buenas Aguas, hechura de su Cruz nueva, incluso clavos, corona de espinas y más correspondiente, más el Dosel y su pintura, excepto las cortinas que se dieron de limosna.



Neste último parágrafo sublíñase, pola primeira vez, que se coñecía como santo Cristo de buenas Aguas, a imaxe do crucificado que estaba depositada na capela do monte do Castro. No que concirne ao ano 1876, no libro, contabilizouse a seguinte doazón:

Vaca que le dieron al Smo. Cristo de las Buenas aguas y a la Santísima Virgen de los Remedios y se vendió en pública subasta por 392 reales y 17 maravedíes.



Ao remate dun apuntamento do libro de contas da confraría dos Remedios, ano 1882, anótase que íase a:

… celebrar la misa de la función de el Santísimo Cristo el día Martes de Pascua y vuelta de la Procesión a la Iglesia …


Trátase da primeira constancia documental de que, tal e como sucede na actualidade, o Cristo que xa se veneraba diariamente na igrexa, o domingo de Pascua dese ano levouse en procesión, xunto coa Virxe dos Remedios, ata a capela para festexalo o seguinte martes e, deseguido, volveron xuntas as dúas imaxes cara ao templo de Tirán. Como contrapartida, tívose que trasladar a festa de San Amaro, honrado tradicionalmente nesa data, ao seu día propio, o 15 de xaneiro. Así o demostra un descargo do libro de contas que se corresponde co devandito ano 1882:

Ítem de una Misa Cantada que se celebró al Glorioso San Mauro en su día, importe con todos los gastos, veinticuatro reales.

San Mauro ou San Amaro era avogado dos reumáticos polo que, a partir do seguinte ano, seguiuse celebrando a súa festa na ermida do monte do Castro no día posterior ao da Virxe; tradición continuada ata despois de 1912 en que desapareceu por completo; tanto é así que, na actualidade, nin sequera se conserva a pequena imaxe do santo.

Para darlle fin aos documentos sobre a talla histórica do Cristo das Boas Augas, sinalar que segundo se constata no libro de culto parroquial, en 1969 mercouse outra imaxe moderna que a substituíu; ao mesmo tempo adquiriuse un segundo crucifixo, de maior tamaño, para penduralo no muro do altar maior, onde se atopaba un retablo do ano 1610 derrubado nesa época. Despois da recente reparación da igrexa, cambiouse ao muro norte da nave románica.

Tendo en conta o que foi descrito, cumpre resaltar o valor histórico que representa para Tirán descubrir que na parroquia coexistiron, desde o ano 1702, dúas imaxes do Crucificado chegadas, sen dúbida, flotando pola ría de Vigo no propio día da batalla de Rande; por elo, é moi posible que fosen arroxadas pola borda de galeóns españois antes de ser queimados en presenza dos barcos de guerra da flota anglo – holandesa. Sobre a primeira que se descubriu, descoñécense fotos e datos diferentes aos sinalados; con respecto á segunda, existe polo menos unha fotografía anterior a 1969, onde é trasladado en procesión cara ao monte do Castro, nun domingo de Pascua.

Nas fotos impresas nesta páxina, pódense comprobar as diferenzas existentes entre a imaxe barroca do Cristo que chegou a Tirán por mar desde Rande, ata encallar na praia á altura da fonte das Boas Augas, no ano 1702, e a moderna que se continúa festexando, cada martes de Pascua, no castro dos Remedios,

Dúas imaxes do Cristo das Boas Augas; a primeira, barroca, e a segunda, moderna, mercada no ano 1969. Arquivo da A. C. Nós e do autor.