jueves, 24 de enero de 2013

A festa de San Xoán, por Xosé C. Villaverde Román






A noite de San Xoán é hoxe unha das festas máis ricas en lendas, supersticións e costumes que acocha o noso folclore, a nosa cultura. Antes de ser cristianízada, era unha relixión popular na que os espíritus do mal actuaban na escuridade con obxectivos malévolos na percura dalgunha victima. Pretender sabe-la oríxe desta liturxia sería perderse nos estadios máis ancestrais da vida mesma. Quizáis poderíase remontar ás civilizacións prehistóricas e sobre todo dende que o home se decata do movemento de translación ó redor do sol que anualmente recorre o noso planeta. Dita observacián puido ser consolidada cando a humanidade logrou "domesticar" o lume. 0 dia no que o sol atinxe o maior tempo de esplendor dase o 21 de xuño , fenômeno natural coñecido como "solsticio vernal ou de verán". A partir de entón, o tempo da claridade solar vai diminuindo paseniñamente ate o solsticio "hienal ou invernal" no día de San Silvestre. De seguido, a luz diurna vai "increscendo" ata repeti-lo ciclo . 

 O ANIMISMO.- 

 De non perderse unha grande parte da tradición, os elementos esotéricos utilizados para transmiti-las propiedades, atribuidas ós espíritus desta relixión, serían imnumerables. De tódolos xeitos, habería que agrupalos, ben por unha casuística común ou dentro dunha simboloxía moi significativa. Destes, os principáis serían: 

 A AUGA.- 

 Elemento de gran limpeza que segundo o seu estado pódenos liberar das enfermidades cutáneas (orballos); dos malos espíritus (auga bendita), e incluso posue poderes fecundativos (auga mariña). Só hai un tipo de auga refuxada e que o saber popular soubo refranar perfectamente ó dicir: "A chuva de San Xoán, tolle o viño e non colle pan". 

 O LUME.- 

 E outro dos elementos purificadores que queima as impurezas e as malas herbas. 0 resplandor das labaradas no seo da noite, descobre os diaños ocultos na escuridade. A calor desprendida das lumaradas semella recualos ate facelos fuxir. 

 AS HERBAS.- 

 Popularmente ben coñecidas polas súas propiedades curativas, mediciñais, purgativas e mesmamente perigosas. A ciencia popular soubo identificar moi ben aquelas nas que as divinídades transmitían os atributos milagreiros, otorgándolle a cada pranta ou herba unha finalidade concreta e diferente. Hoxe as investigacións no laboratorio relegaron o uso das prantas ó consumo de productos dietécticos; pero será a propia investigación quen logrará, nun futuro non moi lonxano, o verdadeiro valor centífico e medicinal das mesmas. 

OS PENEDOS, ENCRUCILLADAS, LAGOAS, CASTROS E OUTEIROS.- 

Non son máis que lugares de culto, que a cristianización transformou en altares e cruceiros. Nestes sítios manífestábanse fisicamente os mutados en fadas, bruxas, diaños, cobras, santa compaha etc. etc. Aparecian en días tan sínalados como o San Xoán ou Noiteboa para face-los conxuros e feitizos. 0 mortal que conseguira miralos arriscábase a todo. Desde enriquecerse, na maioria dos casos, de acadar co desfeitizo, ata desaparecer ou morrer se non o lograba. 

 A ETNOGRAFIA LOCAL. 

0 descoñecemento, nas culturas pasadas, da mecánica do sistema solar, fixo imaxinar unha mitoloxía "anímica" para propio convencemento. Nela, as divinidades expresaban a súa vontade por medo de seres e accidentes xeográficos, tales como animais,fontes, lagoas, árbores, penedos, outeiros etc. Restos desa creación animada ainda peduran entre nós e pódense atopar nas festas, supersticións, lendas, contos e demáis folclore. Sen embargo, estes vestixios perderon toda a connotación ancestral, e os máxicos poderes de fecundación, sexuais, curativos e espirituais fican relegados a escasos sectores do pobo. 

Moaña conta cunha riqueza de lendas que falan de mouras, vellas ou fadas que saen na noite de San Xoán ás beiras das pozas e rios. Pousan enriba dos penedos ou perto das ermidas. 

Mentres esperan a alguén que poda desencantalas alisan os longos cabelos dourados cun pente de ouro. Estes míticos persoaxes adoitaban relucir mantas cheas de ouro, moedas e xoias ben espalladas a fin de seren asolladas coa chegada do mencer. Hai etnógrafos que coidan ver nestas lendas certos atributos relacionados coa inmortalidade ou mesmamente coa resurreción. Lendas con estas propiedades téñense recollido nos lugares de A Meixoada, Os Remedios, Caiagua, Poza da Moura, Gagán e Paralaia. 

 Hai outras que falan de desfeitizos : aquel que lograra desencantar a unha moura xeralmente sería gratificado con importantes cantidades de ouro. Estas connotacións de deusa "Fortuna" podían aparecer en diferentes formas, tales como: Coller a galiña dos pitos de ouro, en Couso (Meira); atopar o tesouro que gardaban as fadas na Torre de Meira ; ou mirar un piñeiro convertido en ouro no Torreiro de Brouilón. 

Ademáis destes legados orais, cabe suliñar un referenciadó no monte de Os Remedios que está directamente vencellado á noite que nos ocupa, e di así: "Cando aparece a cobra na noite de San Xoán, deseguido saen as bruxas que brincan ó redor da ermida, para desaparecer coa chegada do mencer". Evidénciase neste relato todo un aquelarre coa única variante de sustitui-lo macho cabrón pola cobra. Lembrar que a serpe é un animal telúrico, enteiramente ligado à muller e todo o feminino: sensualidade, fertilidade etc. Goza da peculiar dualidade de poder ser un becho tanto beneficioso como perigoso. 

CARREXA-LA BROZA.- 

A preparación da fogueira faise con antelación de varios días e ás veces ata un mes. Realmente a animosidade empeza cos primeiros dias calurosos do maio "tolo" e é cando os máis cativos desprazanse ós montes, carreiros, tomadas, beiradas e testeiras das veigas. Van provistos de cordas, fouces, gallas e outros úteis para roza-las silveiras,toxos, herbas e, cortar leña de ponlas e arbustos. A broza amontóase enriba dos ramalios de castiñeiros, alcolitos ou xestas previamente cortadas. Cando se xunta un bo feixe, parte dos rapaces e rapazas fan a viaxe acarrexando a broza ó lugar onde se fará a fogueira. Mentres uns portaban por adiante facendo firme nas cordas e troncos outros, coas gallas, axudaban por atrás. Máis que empurrar, impedían que a maleza se ciscara. En certos lugares de Meira, chegou a darse a peculiaridade de preferir transporta-la leña en chalanas desde o Cocho, antes de rozalas nas Raiñas, por medo ós gardiáns. A medida que se achegaban as vísperas, entraban en xogo a mocedade e mailos maiores. A estas alturas a broza acumulada requeria unha vixianza estricta por temor a que os rivais doutras fogueiras lle prenderan lume antes do dia sinalado. Sen dúbida era unha reminiscencia das rivalidades tribais. !E probe daquel que cacharan intentando prenderlle lume!. ¡Menuda tunda levaba! 

 A FOGUEIRA.- 

 A fogueira de San Xoán, e por extensión a de San Pedro, costume esta última cáseque extinguida, simbolizan o astro solar. Os curros de nonos e nonas cantando e choutando à seu redor, semellan unha inmolación. 

En Moaña o último día era obrigatorio carrexar loureiro para enterralo, afincalo e ir estribándolle a broza por todas partes . Logo de quedar firme pendurábanselle cartuchos de papel cheos de xofre. A hora de prenderlle lume era todo un ritual. Nunha pequena fogueira a parte concéntranse tódolos rapaces que traballaron. Dictan normas xerarquizadas chegando incluso a acaloradas discusións para elixir o "xefe" . Unhas veces era escollido por méritos de participación, e as máis porque era un verdadeiro líder. Chegado o momento prendían os fachos e o "xefe" era o primeiro en lle plantar, logo, o resto da rapazada secundao respectando a escala xerárquica e outras veces facíanno de forma desordeada. Cando o lume toma corpo os loureiros comezan a fumegar e a soar no ar un agradable e continuo desacorde de estralazos, como se procuraran facer fuxi-los seres agoreiros. As labaradas alcanzan e queiman os cartuchos de xofre deixando cair raioliñas de múltiples cores.!Qué espectáculo!. Nenos e nenas, mozos e mozas, cantaban e brincaban o redor bébedos pola delicia do resplandor da fogueira e desafiando a calor que dela se despedia, e que fai recuar aos maiores. Había quen se sentaba a carón da fogueira para formular un desexo. 

A medida que o lume da cacharela vai minguando, avívase con broza da reservada. No caso de ser moita, sempre se deixaba algunha para a de San Pedro. Actualmente o loureiro é sustituido por un pau alto ó que se lle pendura un moneco e vaise a pedir polas casas leña, móveis vellos, caixas de frutas e cartos para gasolina e petardos. A madeira recollida apíñase ó pau como si fora un palleiro. Xa esmorecida a fogueira, os valentes tentaban cruza-los braseiros en carreiras, chimpos, ou utilizando os taboleiros para non qeimarse. Antigamente facíase o mesmo, pero co propósito de cura-las aireadas, fuxi-las bruxas, saca-lo diaño do corpo, curar mal de ollo e como se dicía "Sálvame lume de San xoan, para que non me trabe cadela nin can".Tamén había quen queimaba unha peza de roupa persoal para evitar que non fora poseída pola bruxas. Hoxe, o salta-lo braseiro non deixa de ser un acto de valentia e temeridade. Xeralmente estas normas estaban arraigadas en expresións espirituais e curativas. Tampouco é descartable darlle algún contido gastrónomico. Non se esquenza que estamos na época da recolleita da pataca e había quen as botaba, sen pelar, nun recuncho da fogueira. Sen deixarse queimar, os cachelos comíanse quentes. E tampouco debe esquecerse o refrán popular que di "Polo San Xoán a sardiña pinga no pan", de millo por suposto, e se ían acompañadas dunhas fechas do viñoo de a rente a parede, !mellor que mellor.! Logo os cantos, bailes, pandeiretas, gaitas e acordeóns. A festa estaba servida. Agora estendeuse o senso gastronómico e é fácil contemplar ós veciños asar mexilóns, chinchos, sardiñas, chourizos, e inclusive facer unha churrascada. Para rematar unha queimda. 


 AS BROMAS.- 

 A medida que a fogueira se vai extinguindo, a mocedade forma pandillas que saen a "atracar as calles, para que non pase naide". Recorren barrios e parroquias entre cantos e berros acompañados polo ruido de tarteiras vellas e outros cacharros. 0 propio da noite era "andar ás cancelas". Pero tampouco quedaban atrás os carros, xugos, chalanas, arados, e mesmamente se metían co gando recollido na corte. Pola maña seguinte era doado ir à adro da parroquia a busca-la cancela que faltaba do seu sitio. Non obstante, había gracias con máis retranca e de morbo sospeitoso, que en nada lle gostaban a aqueles veciños que entre sí non se levaban ben. Pois xa ten acontecido en Meira de lle troca-los burros das cortes durante a noite. ¿Quén non ten mirado no ríos de Meira, Puntillón ou Fontecán as chalanas atravesadas para non deixar lavar, atravesar paus nas carreteras, nos camiños. Os portalóns do Portal do Almacén aparecían case tódolos anos no río da Martinga, cambiar as placas do veterinario polas dos médicos e practicantes, colocar carteis con títulos de películas alusivas a persoaxes populares ou a entidades locais, cagarlle nos cachos das mozas, petar nas portas, intercambia- los portais dos noivos que ían casar, esconde-las macetas, ir á froita madura deste tempo como as ameixas, nísperos e peras de San Xoan, e un sinfin de falcatruadas máis. Esa noite todo estaba perdoado e isto xa ven de moi atrás, pois consideran os etnógrafos que se facía como un ritual dos ataques do mal para fomentar o caos e o desorde. Hoxe en día, hai bromas que se escapan do senso lúdico e humorístico e tórnanse en gamberradas de mal gusto, perigosas e costosas que poden provocar accidentes, incendios e ata causar mortes a animais maltratados. Quizais falle algo de imaxinación como cando amarraban un burro á cadea do campanario e lle puñan as hortalizas fora do seu alcance para que ó intentar comelas fixera repica-las campás durante toda a noite. 


 OS BAÑOS.-

 Farto é sabido da importancia da auga no aseo e limpeza persoal, como xa quedou refrexado no capitulo do animismo. Pois ben, nesta lúa nova estaban moi difundidos os baños a partir das doce da noite na auga do mar que, ademáis de "purgar", ten propiedades preventivas (rica en iodo) e está impregnada por un senso libidoso de especial influencia nas parellas de noivos, quenes, ceremoniosamente, acochaban o seu anónimo amorío na escuridade nocturnal coa complicidade do leve luar. Non é descartable que os vínculos sexuais incidiran na crencia de que certas ondas do mar teñan propiedades fecundativas. Outro dos métodos moañeses para cumplir un desexo era saltar doce maretas ás doce da noite. Costume moi respetada polas mulleres estériles. Por outra parte, téñense recollido testemuñas referidas a mulleres que para purificar o sangue tirábanse ispidas, a volear, sobre comareiros humedecidos polo rocio da noite. Hai crencias de que o orballo sanxoaneiro serve para preservar da polilia a roupa de inverno, sempre que se pasara previamente polas herbas húmidas. 


 AS HERBAS E OS CACHOS. 

 As tradicións populares non asumidas polo cristianismo foron combatidas por Martiño Dumiense, obispo de Braga no s. VI, máis non puido impedir que herdáramos costumes como a de ir a por auga emanada de sete fontes para face-lo cacho. 0 cacho consiste en recolier herbas e plantas de eficacia mediciñal e aromáticas, o seu agradable cheiro e repudiado polos espíritus maléficos. A tradición oral insiste en que o cacho sirve para quitarnos o demo do corpo, alonxa as bruxas e cura a envexa. Hai varias clases de herbas que se utilizan para isto, sendo as máis recoñecidas as seguintes: Tromentelo, folla de cana, choupo (ollo de prata), ruda, herba luisa, manzanilla, ortelán, mildrastes, fiunchos (anises), herba de san Xoán, espadaina, puenso, herba lemona, lirio, romeo, ourego, loureiro, allo, rosas, follas de nogueira con tres noces, fento rizado (peineta), herba do Carme, silveira, folla de figueira, folla de olmo, folla de laranxeira, malva-rosa, hortensia,folla de viña blanca e outras. Seleccionadas as herbas, amárranse nun feixe ou mollo e colócanse nunha tina, caldeiro ou palangana cheas de auga. Déixanse fora pola noite, segundo crencias cristianas, para que San Xoán os bendiga, pero iso non é óbice para colocar uns cardos ou silveiras enriba do cacho e así evitar que o demo cague nel. Tamén hai quen lle votaba chavos. Na parroquia de Domaio tamén se puñan nas fiestras, portas, tellados e chimeneas para impedi-la entrada das bruxas. Tradicións parecidas falan de colocar toxos nas portas, cruces de madeira ou pintadas de negro para rexeita-la Santa Compaña. Ó erguerse pda mañá, sácase un pouco de auga verde e de bo cheiro. Lávase a cara, pés ou todo corpo, purificando a pel, e a veces protexe das enfermidades pulmonares. A herba sécase durante varios dias ó sol para ser utilizada logo en múltiples remedios caseiros. Deses remedios seleccionamos a seguinte mostra ilustrativa: A ruda, herba luisa e manzanilla, contra os dores de barriga. A hortelán e mildrastes contra os picores das estrugas. As follas de nogueira con tres noces, cura as chagas do corpo. 0 romeo cocido con viño curaba as dores de gorxa, barriga e tamén as dores do gando, e sin o viño era boa para o reuma, nervos e resfriados. Loureiro e allo tríllanse para limpa-las aireadas e contra o reuma. Contra as aireadas tamén se usaba o fume das hebas do cacho. A herba de San Xoán limpa a cara de grans. 0 tromentelo era bo antídoto para evitar a caída do pelo. Respecto a esta última, recolleuse na parroquia de Domaio a seguinte estrofa: "Dime rapaza bonita ¿Con que te lavas o pelo? Cunhas herbas do monte Qué fío chaman tromentelo!. 

 DITOS E REFRANS. 

Son frases feitas, en prosa ou verso, baseadas na observación dos fenômenos naturais e que a sabiduría humana proverbia, dun xeito categórico a filosofia popular. Os principais refráns sanxoaneiros recollidos din: - En san Xoán, as bruxas fuxirán. - Sálvame lume de san Xoán, para que non me trabe, nin cadela nin can. - Na fogueira de San Xoán, todos caen ó chan. - A noite de san Xoán, pasaralo ben, e o día seguinte, mal. - Na noite de san Xoán, non te deites ata a mañá. - No san Xoán, na palangana cagarán. - Se queres roubar un portal polo san Xoán, come moito e sobre todo pan. - Na noite de san Xoán rapaz, rouba portais si eres capaz. - En san Xoán, cardos dan. - No san Xoán, peras na man. - No san Xoán, as peras caen ó chan. - A auga de san Xoán, tolle o viño e non da pan. - No san Xoán, fouciña na man. - Os allos postos no san Xoán, son dentes de can. - Cebolas en san Xoán, cagallas de can. - Na noite de san Xoán, bebe viño e come pan. - Polo san Xoán, a sardiña pinga no pan. - 0 coeño polo san Xoán, e o pavo polo Nadal. - Quen auna (xexuna) polo san Xoán, é tolo ou non ten pan. - Mañás de san Xoán unhas corren e outras van. - En maio, déitome e caio. En san Xoán, déitome no chan. - Na noite de san Xoán, fai o que todos fan. - Polo san Xoán, as nove co día darán. - Polo san Xoán, a vella preguntará, cando virá o verán. - 0 dia de san Xoán, ó o día máis longo do verán. - Polo san Xoán, calquera burro gaña o pan. 


 FONTES CONSULTADAS: "Etnografia Galega," Xesús Taboada Chivite. Editorial Galaxia. "Os cubos astrais en Gaiicia" Femando Alonso Romero. Brigantium III. Museo Arqueolóxico de A Coruña. "San Xoán". Gran Enciclopedia Gallega. Silverio Cañada Editor. Arquivo da Agrupaci6n Cultural "NOS". Alumnos de Galego de 72 e 82 de EXB de Reibón. 

 Xosé C. Víllaverde Román. Xuño 1991 







No hay comentarios:

Publicar un comentario