jueves, 13 de junio de 2013

Moaña no camiño do mar (VII), por Manuel Uxío García Barreiro



7 . CAMBIO DE DEVOCIÓNS RELIXIOSAS, INCLUÍNDO A SUSPENSIÓN DAS FESTAS DE SAN MARTIÑO EN 1.956, POLO NAUFRAXIO DO “AVE DEL MAR"



Cando o barco de pesca de baixura “Ave del Mar” puxo rumbo cara ás zonas onde abondaban as sardiñas, a tarde do 9 de novembro de 1.956, estaban en pleno auxe os preparativos das festas patronais, cuxo inicio prevíase que tivese lugar ás doce do mediodía da seguinte xornada, sábado, por medio dun repenique das dúas campás do templo parroquial de Moaña e dunha tirada de foguetes. 

Así se iniciaban as festas patronais nas catro parroquias moañesas, dúas das cales, as que sempre estiveron máis volcadas cara á ría, Domaio e Tirán, se encontran baixo a advocación de santos relacionados coas augas: a primeira ten como patrón a San Pedro, santo protector dos pescadores, e a segunda está consagrada a San Xoán, que foi o que batizou a Cristo no río Xordán. Iso denota a antigüidade destas dúas parroquias e a súa vella relación coas augas, a pesar de que a actual igrexa de Domaio sexa barroca do século XVIII e a de Tirán, románica do século XIII. 

A parroquia de Meira ten como patrona a Santa Olalla, que sufriu martirio durante os primerios séculos da cristiandade, polo que tamén revela os moitos séculos que o cristianismo leva introducido na parroquia, aínda que esta mártir non teña ningunha relación coñecida cos mares. 

O padroado máis moderno das catro é o de San Martiño de Tours, baixo cuxa advocación se consagrou a igrexa da antiga freguesía de Moaña no último cuartel do século XII. Este foi o primeiro representante do santoral cristián que non foi apóstol, discípulo, mártir... Canonizouse soamente por ter sido un home que levou unha vida de santidade e que morreu de morte natural na súa ancianidade.

Do anteriormente exposto dedúcese que os santos patronos de Moaña e Meira non tiñan relación coñecida co mar, pero a partir do século XVI foise impondo en todas as parroquias a devoción á Virxe do Rosario, “A Galeona”, cuxa imaxe se levaba nos barcos de vela ata datas relativamente recentes, e que aínda se embarca en Cádiz a bordo do buque-escola da Mariña de Guerra “Juan Sebastián Elcano” para dar con ela a volta ao mundo. 


A fins do século XIX, e sobre todo a partir do ano 1.901 en que por Real Orde da raíña rexente Dona María Cristina, se nomea patroa da Mariña de Guerra á Virxe do Carme e se declara festivo para toda a xente do mar o 16 de xullo, esta advocación faise moi popular nas catro parroquias e as imaxes do século XVIII que estaban nas súas igrexas en calidade de avogadas das ánimas do purgatorio pasan a ser tamén protectoras dos mariñeiros. 

No ano 1.926 os mariñeiros de Moaña nomearon unha comisión presidida por D. José Costa Paredes para celebrar a primeira festa do Carme arredor do mar e conseguiron a mediación do Axundante de Mariña de Cangas para que todas as embarcacións sufragasen semanalmente unha cantidade monetaria para as festas. Isto supúxolle un serio contratempo ao Pósito de Pescadores, segundo relata José Costa Alonso nas súas memorias, posto que os armadores aproveitaron a conxuntura para deixar de pagar o 0,5% das súas ganancias á Sociedade.

A festa celebrouse con toda a brillantez, facéndoa coincidir coa colocación da primeira pedra do peirán que ía substituír ao de madeira, segundo se pode comprobar na foto que se inserta nesta páxina, onde tamén se observa o estandarte e a cruz da entón igrexa parroquial de Moaña que van na procesión. A Virxe tamén proviña da Igrexa de San Martiño, aínda que un pouco máis tarde lla deron ao imaxineiro José Rivas Rodríguez como troco pola nova imaxe que construíu e que chegou por mar a Moaña na data de San Martiño do ano seguinte. 

Como consecuencia da reviravolta que se produciu na freguesía de Moaña pola transformación de moitos dos seus agricultores en mariñeiros, sobre todo a partir do ano 1.902 en que se legalizou a pesca á ardora; tendo en conta ademais que se cambiou a clásica iconografía da Virxe do Carme por outra na que se representaba recollendo náufragos, popularizada polo citado imaxineiro compostelán, José Rivas Rodríguez, a partir de 1.917, ano en que chegou á igrexa de Cedeira a súa primeira imaxe con esas características, os traballadores dos dous gremios, agricultores e mariñeiros, encargaron a ese escultor unha nova imaxe para a igrexa de San Martiño e nela se encontra desde o 11 de novembro de 1.927.

Para completar a lista dos principais conflitos sociais acaecidos en Moaña na súa aproximación ao mar, sinálase un máis, este de ámbito relixioso, que aconteceu na freguesía con motivo da adquisición de dita imaxe, e para describilo coma máxima obxectividade nada mellor que a cita textual que se recolle nas memorias do patrón maior do Pósito de Pescadores D. José Costa Alonso referidas ao ano 1.927:

Aquel año, los pescadores de los barrios de arriba de Moaña y mas los agricultores, pero preferentemente aquellos, adquirieron por suscripción una preciosa imagen de Nuestra Señora del Carmen, a la que le pusieron en el pedestal este letrero: “Donada por los agricultores”. La trajeron en barco desde Vigo el día 11 de noviembre, festividad del patrón de la villa, san Martiño y la desembarcaron en la playa del Con, barrio apartado del centro. 
Todo esto fue considerado como un desprecio por los marineros, que se creían ultrajados después de haber contribuido más que nadie para la adquisición de la imagen. Su indignación dio lugar a ruidosas protestas. Tanto que se propusieron aquel mismo día, 11 de noviembre, hacer fracasar la fiesta del día siguiente, que en honra de Nuestra Señora del Carmen se iba a celebrar en el atrio parroquial. Para eso, acordaron celebrar otra fiesta en el barrio de la Playa, de mucha más foliada que la deatrio. Se formaron dos comisiones –de una de ellas formé yo parte-, que se encargaron de recaudar fondos para tal fin. Respondieron los vecinos de tal forma, que en medos de dos horas hubo dinero para contratar a la banda de música del regimiento de Murcia, la banda popular de Cangas, así como para luz y cohetes.
Aquella fiesta tuvo gran importancia y se celebró con gran brillantez. Los principales organizadores fueron los componentes del Recreo Marítimo Obrero, aun cuando para mi, todo aquello, por infinidad de motivos, todos muy lamentables, fue causa de gran tristeza, a pesar de tener que aparentar lo contrario

Consultados vellos mariñeiros e agricultores, as opinións non son de todo coincidentes, pois a maioría sinala que os segundos aportaron maior cantidade de diñeiro ca os primeiros. Non obstante, esa polémica carece de interés nos tempos presentes e só representa unha anécdota máis, relacionada cos citados conflitos acaecidos no concello durante o seu camiño desde o agro cara ao mar. 

No ano 1.934 foi entronizada no templo de Meira unha nova imaxe da Virxe do Carme, tamén con iconografía mariñeira. Desta maneira continuábase coa moda de ir enchendo as igrexas do litoral galego con estas populares representacións da Virxe. 

No ano 1.947, cando a poboación dos barrios máis próximos ao mar xa era abondo numerosa, o citado patrón maior do Pósito D. José Costa, despois de máis de cinco anos de chamar a moitas portas, logrou unha doazón oficial de 400.000 pesetas para construír un novo templo na Praia de Moaña. 

Nese ano era párroco D. Enrique Rubido de la Gándara, que foi o encargado de realizar os trámites necesarios para que se celebrara unha misa de campaña no solar adquirido para a súa construción o día que alí se colocou a primeira pedra. 

Durante a homilía desa celebración eucarística, un frade franciscano, fillo de Moaña, D. Hipólito Piñeiro Costa,  pronunciou unhas palabras coas que agradeceu a contribución das autoridades invitadas (alcalde, gobernador civil, presidente da Deputación, Organización Sindical, etc.) e deixou de lado ao auténtico responsábel da doazón, D. José Costa, o cal  escribiu nas súas memorias, con moita amargura, o seguinte:

¡Que pensaría en la Gloria Celestial San Francisco de Asís de las palabras injustas de su hijo Hipólito, pronunciadas solo para alabar! ¡Así se escribe la Historia! Ni siquiera tuvieron la delicadeza de llamarme para que firmase el acta que se puso debajo de la primera piedra dentro de un cofre: Lo digo sin soberbia, pero quiero expresar de alguna manera la ingratitud que conmigo se cometió, porque fui el único que estuvo luchando durante años por esa primera piedra. Lo perdonaré para que Dios me perdone. 

Esta igrexa foi cabeza da nova parroquia segregada da de San Martiño e consagrouse baixo o padroado da Virxe do Carme a comezos dos anos sesenta do pasado século, sendo o seu primeiro párroco D. Donato Bernárdez Sotelo, anterior reitor da freguesía matriz desde o ano 1.950 en que morreu o seu anterior titular, o recordado D. Enrique Rubido. 

Para esta igrexa encargouse aos fillos do citado imaxineiro D. José Rivas Rodríguez a construción dunha nova talla da Virxe do Carme, a imaxe e semellanza da que seu pai executou para a de San Martiño en 1.927, e da que representa unha boa copia. 

Coas imaxes da Virxe de todas as parroquias celebráronse procesións marítimas nos anos anteriores. Actualmente esa tradición continúa na nova parroquia do Carme, onde o 16 de xullo de cada ano se embarca a citada talla e co acompañamento de varios barcos, case todos de aceiro, en contraposición cos de madeira da época dourada da pesca á ardora, efectúase un magno desfile pola zona media da ría de Vigo. 

As festas patronais da antiga freguesía de San Martiño de Moaña tiñan unha longa tradición que se remontaba ata fins do século XII, e cada ano o 11 de novembro era honrado no interior da súa igrexa cunha misa gregoriana, cantada en latín polos moitos sacerdotes que eran invitados polo seu párroco, a cal finalizaba cunha procesión que discorría arredor da igrexa, acompañada pola banda de música de Moaña desde que a fins do século XIX fose fundada pola familia dos “Bichucos”. Dita banda substituíu neses actos ao gaiteiro que era contratado desde tempos inmemoriais e que foi rexistrado no citado catastro do Marqués de la Ensenada. 

Durante esa data do ano 1.956, que coincidía en domingo, estaba previsto que despois da actuación vespertina da citada banda de música, se efectuara o seu relevo por dúas bandas foráneas, a denominada “Unión de Lantaño” e a da Estrada, celebrando así o que naqueles tempos se denominaban “vésperas do Carme”. Iso era debido a que o patrón da parroquia non era un santo dos denominados “sanadores” e polo tanto o seu festexo era máis eclesiástico que popular. 

Na xornada seguinte, luns, pretendíase loar por todo o alto á Virxe do Carme, advocación da nai de Xesuscristo moi festexada en Moaña desde comezos do século XX, como xa se dixo, pois o inicio da pesca á ardora en todo o concello coincidiu co decreto real do seu nomeamento como avogada dos homes do mar, suplantando nesa función aos antigos intercesores, San Pedro, San Telmo e a Virxe do Rosario. 

A citada imaxe da Virxe do Carme de José Rivas tén todo o dramatismo que este lle infundiu como consecuencia do relato dunha horríbel traxedia marítima ocorrida en Cedeira a principios do século XX que lle fixo o cura desa parroquia mariñeira e que deu orixe á construción da primeira talla dunha Virxe, que se entronizou alí no ano 1.917 e a esta outra moi similar tallada polo mesmo imaxineiro no citado ano 1.927. 

A esta nova imaxe encomendábanse os mariñeiros e o resto da poboación de Moaña para que os librase dos accidentes marítimos e estaban dispostos a enaltecela con toda solemnidade o día 12, tamén cunha misa solemne, acompañada dun grupo musical de corda e voces, e a posterior procesión ata o Cruceiro, coas dúas bandas de música sinaladas. 

Era tamén costume que na casa de cada mariñeiro do “Ave del Mar” e no resto das de Moaña, ao finalizar os concertos das bandas de música e as visitas aos “furanchos”, se efectuase unha comida compartida con amigos e familiares chegados doutras parroquias, para saborear un prato de cocido galego, “o caldo de San Martiño”, ao que non lle podían faltar todos os ingredientes necesarios para que fose o mellor do ano, a saber, anacos do porco recén sacrificado, galiña vella, terneira, patacas, verzas, feixóns, e por suposto a correspondente porción de unto ou manteiga de porco que tan saboroso facía o cocido en si e a sopa que se amañaba coa súa salsa e servía como primeiro prato. 

E aínda que neses anos de posguerra non abondaban os alimentos, a maioría das familias procuraban que ademais da sopa e o cocido galego, non faltasen estofados de carneiro ou de chibo, todo ben regado con viño tinto, recén abillado, procedente das viñas de Moaña. 

Xa pola noite, esperábase que o día grande das festas chegase á súa fin cun grande baile a celebrar no denominado “adro de abaixo” amenizado polas dúas bandas de música citadas. 

Todo este programa que tan ilusionadas tiña ás xentes de Moaña desa época e para o cal entregaran moitos centos de espigas de millo, varios cabazos de viño, ademais dalgún diñeiro, en moitos casos froito dunha “parte” que lle facían os tripulantes de cada barco pesqueiro, viuse truncado pola tráxica noticia que a mediodía do venres dez de novembro foi pregoada pola tripulación do pesqueiro “Quintín”, e que chegou a oídos da Comisión de Festas cando xa comezara o lanzamento dos foguetes ao aire, despois do repenique de campás posterío ao Angelus das 12 horas. 

Inmediatamente, os membros da Comisión de Festas, cuxo presidente era Juanito do Outeiro, lanzáronse a avisar aos responsábeis das dúas bandas de música foráneas para que non se trasladasen a Moaña, así como ao grupo que ía acompañar a misa do Carme en latín desde a tribuna da igrexa cos seus violíns, violas, violoncelos e voces mixtas. 

Por desgraza para todo o concello de Moaña, no lugar e na hora en que se ía celebrar a misa solemne do día do Carme tivo lugar un funeral polas vinteseis vítimas do “Ave del Mar”, e os rostros da maioría dos veciños da freguesía, que se prevían cheas de satisfacción polas festas, truncáronse en tristes e amargas, sobre todo cando o cardeal de Santiago, D. Fernando Quiroga Palacios, pronunciou na súa homilía as seguintes palabras: 

Mis queridos hijos de Moaña, porque vuestro dolor es nuestro dolor y vuestra tragedia es nuestra, hemos venido aquí para estar con vosotros. Han venido las primeiras autoridades con representación nacional y ha venido el Cardenal de Santiago, porque sois nuestros hijos y sentimos en nuestro corazón el dolor que os aflige en estos momentos. 

Así de tráxicos resultaron os días que se esperaba que fosen de festa; traxes e vestidos novos, sorrisos, cantos e bailes convertéronse en loito, prantos e desgarros polos vinteseis náufragos en enguliu o mar, xustamente cando ían comezar as festas patronais dese ano 1.956.

No hay comentarios:

Publicar un comentario